Qızılbaşlıqdan Şiəliyə Keçid

Öz

Səfəvi ideologiyası iki əsas mərhələyə ayrılır: biri Sufi-təriqət dövrünə aid Qızılbaşlıq, digəri isə dövlət quruluşu dövründəki Şiəlik məzhəbidir. Qızılbaşlıq – yəni heterodoks Türk xalq islamı – Şiəlikdən fərqli olaraq, əsasən Şamanizm, Hermetizm, Kabbala, Maniheizm, İnduizm, Xristianlıq və Neoplatonizm kimi sistemlərlə sintez olunaraq formalaşmışdır. Bu inanc, Məvali hərəkatları və batini fəlsəfə təsiri ilə təşəkkül tapmış, daha sonra Türküstanda Əhməd Yəsəvinin izahları ilə inkişaf etmiş və köçəri türklər arasında Qızılbaşlıq və Ələvilik kimi yayılmışdır. Səfəvilər, xüsusilə Şah Təhmasibə qədər, Şiəliklə dərin bağ qurmasa da, Osmanlıların sünniliyi rəsmi ideologiya elan etməsi nəticəsində Şah İsmayıl da Şiəliyi dövlət məzhəbi kimi qəbul etmişdir. Ardınca Cəbəl-i Amil bölgəsindən Şiə alimləri dəvət edilərək Şiəlik yayılmış, beləliklə Sufi xalq inancından rəsmi Şiə məzhəbinə keçid tamamlanmışdır.

Anahtar Kelimeler

• Sufizm
• Səfəvi
• Qızılbaşlıq
• Şiəlik
• Şah İsmayıl
• Türk xalq İslamı.

From Qizilbashism to Shiism

Öz

The Safavid ideology is divided into two major phases: Qizilbashism, which belongs to the Sufi-order period, and Twelver Shiism, which characterizes the later state formation period. Qizilbashism—defined as a heterodox form of Turkish folk Islam—was fundamentally distinct from orthodox Shiism. It evolved through the syncretism of various traditions, including Shamanism, Hermeticism, Kabbalah, Manichaeism, Hinduism, Christianity, and Neoplatonism. Its intellectual foundations were influenced by the Mawali movements and widespread Bāṭenī philosophy within the Islamic world. The belief system was further refined through the interpretations of Ahmad Yasawi in Turkestan, eventually crystallizing as Qizilbashism and Alevism among nomadic Turkic tribes. Until the reign of Shah Tahmasp I, the Safavid leadership had only limited connections to formal Shiism. However, after the Ottoman Empire adopted Sunnism as official ideology, Shah Ismail declared Shiism the official sect of the state. Subsequently, Twelver Shiite scholars were invited from the Jabal ʿĀmil region, promoting Shiism across Iran and Azerbaijan, thus completing the transition from folk Sufi Islam to institutionalized Shiism.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Safavid
• Qizilbashism
• Shiism
• Shah Ismail
• Turkish Folk Islam.

Kaynakça

1. Abbaslı, M. (1976). Safevîler’in kökenine dair. Belleten, XL, 288–309.
2. Ahmadov, Ş. (2005). Azerbaycanda Şiiliğin yayılma süreci [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Tez.
3. Allouche, A. (2001). Osmanlı-Safevî ilişkileri (Çev. A. E. Dağ). Ankara Yayınları. (Original work published in 1983, in English).
4. Barthold, V. (1963). Soçinenıye II. Moskova. (in Russian).
5. Barthold, V. V. (1925). Mesto pri Kaspiyskiy Oblastey Visterii Musulmanskogo Mira. Azerbaijani State Publishing House. (in Russian).
6. Efendiyev, O. (1993). Azerbaycan Safevî Devleti. Elm Yayınları.
7. Erdebîli. (2004). Yol ehline kılavuz, el-Buyruk içinde. Kara Mecmua (Yay. haz. İ. Karibli). Azerbaycan İlimler Akademisi Yayınları.
8. Ergün, S. N. (1956). Hatâî Divanı. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Gölpınarlı, A. (1969). 100 soruda Türkiye’de mezhepler ve tarikatler. Gerçek Yayınları.
10. Gordlevskij, V. A. (1962). Karakoyunlu. İzbrannye Soçinenija, III, 391–416. Moskova. (in Russian).
11. Handemir, K. H. el-Hüseynî. (1333). Habibü's-Siyer fî Ahbar-i Efrad-i Beşer (M. Debirsiyagi, Thk. ve tashih). Tahran. (in Persian).
12. Hatâî, Ş. İ. (1966). Eserleri I (Yay. haz. A. Memmedov). Azerbaycan Yazarlar Birliği Yayınları.
13. Hatâî, Ş. İ. (1973). Eserleri II (Yay. Haz. A. Memmedov). Azerbaycan Yazarlar Birliği Yayınları.
14. Hınz, W. (1948). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd (Çev. T. Bıyıkoğlu). Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Original work published in 1936, in German).
15. Kazvînî, A. b. M. Gaffari. (1953). Tarih-i Cihan Ara. M. Minuvî (Ed.). Tehran Üniversitesi Yayınları. (in Persian).
16. Kazvîni, M. (n.d.). Nuzhetu’l-Kulub (Der. Hamidullah). Azerbaycan SSR EAREF Kataloğu. (in Persian).
17. Köprülü, F. (1338/1922). Anadoluda İslamiyet Türk istilasından sonra. Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası, 2(4), 297–310.
18. Melikoff, İ. (1998). Efsaneden gerçeğe (Çev. T. Alptekin). Cumhuriyet Kitap Kulübü. (Original work published in 1992, in French).
19. Melikoff, İ. (1999). Bektaşilik/Kızılbaşlık: Tarihi bölünme ve sonuçları. Alevi kimliği, 8–21. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Original work published in 1996, in French).
20. Mehmetov, İ. M. (2009). Türk Kafkasında siyasi və etnik yapı. Ötüken Neşriyat.
21. Mazzaoui, M. M. (1972). The origins of the Safawids. Otto Harrassowitz Verlag.
22. Minorsky, V. (1920). Notes sur la secte des Ahl-e Hakk. Revue du Monde Musulman, XI, 20–97. (in French).
23. Minorsky, V. (1954). Jihan-Shah Qaraqoyunlu and his poetry. Bulletin of the School of Oriental and African Studies (BSOAS), 16(2), 272–276.
24. Minorsky, V. F. (1911). Materialı dlya izuçeniya persidskoy sektı "Lyudi İstinı" ili Ali-İlahi. Moskova. (in Russian).
25. Mir Ahmedi. (1563). Din ve mezhep der asr-i Safevî. Tahran. (in Persian).
26. Mir Ahmedi, M. (1363). Din ve mezhep der asr-i Safevi. Tahran. (in Persian).
27. Monferid, M. F. (1377). Muhacerâti ulamayi Şîa ez Cebel-e Amil be İran. Tahran. (in Persian).
28. Monferid, M. F. (1377). Mohacerat-e ulamay-i Şîa ez Cebel-e Amil be İran. Tahran. (in Persian).
29. Nevîdî, Ş. (1369). Tekmiletü’l-Ahbar: Tarih-e Safevîyye ez Ağaz ta 978 hicri kameri (A. H. Nevaî, Ed.). Tahran Üniversitesi Yayınları. (in Persian).
30. Noyan, B. (1995). Bektaşilik-Alevilik nedir? Pınar Yayınları.
31. Ocak, A. Y. (1999). Türkler, Türkiye ve İslam: Yaklaşım, yöntem ve yorum denemeleri. İletişim Yayınları.
32. Ocak, A. Y. (2000). Babailer isyanı: Aleviliğin tarihi altyapısı yahut Anadolu’da İslam-Türk heterodoksisinin teşekkülü (3. bs.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
33. Onat, H. (2003). Kızılbaşlık farklılaşması üzerine. İslamiyat, 5, 117–122.
34. Petruşevsky, İ. P. (1949). Qosudarstva Azerbaydjana v XV veke. Bakü. (in Russian).
35. Ruzbihan, F. ibn. (1987). Tarih-i Âlem Aray-i Amini (Z. Bünyadov & O. Efendiyev, Ed.). Azerbaycan Devlet Yayınları. (in Persian).
36. Rumlu, H. B. (n.d.). Ahsenü’t-Tevârih. (in Persian).
37. Salman, M. (1986). Azerbaycan edebiyyatının kaynakları. Azerbaycan Devlet Neşriyatı.
38. Savory, R. M. (1980). Iran under the Safavids. Cambridge University Press.
39. Sönməz, K. (2003). Ələviliyin dini statusu. İslamiyyat, Ankara, 47–70.
40. Sümer, F. (1992). Safevi Devletinin kuruluşunda ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Tarih-i Kızılbaşan. (1993). (Çev. M. E. Muhammedi). Azerbaycan Devlet Yayınları. (in Persian).
42. Türkmen, İ. B. (n.d.). Âlem Arayi-i Abbâsi (C. I). Anjuman-e Āsār-e Melli. (in Persian).