The Social and Economic Impact of the Revan (1634–1635) and Baghdad (1637–1638) Campaigns on the Ottoman Population during the Reign of Murad IV

Öz

Military campaigns in the early modern Ottoman Empire produced consequences that extended far beyond the battlefield; however, their social and economic impact on civilian populations has received relatively limited attention in the historiography. This article examines the effects of the Revan (1634–1635) and Baghdad (1637–1638) campaigns conducted during the reign of Sultan Murad IV, focusing on the ways in which large-scale military mobilization affected the daily life and economic conditions of Ottoman subjects. The study argues that these eastern campaigns imposed substantial social and fiscal burdens on both populations living along the campaign routes and the wider provincial reaya. The analysis is based on a diverse body of primary sources, including contemporary chronicles, menzilnames, complaint registers, sharia court records, and various archival documents together with their modern transcriptions and translations. The findings indicate that provisioning requirements, compulsory services, wintering obligations, and extraordinary fiscal measures—particularly the avarız tax—created significant pressure on provincial communities. Complaints recorded in imperial registers reveal that abuses by local officials, forced requisitions, and the presence of large military forces frequently disrupted local economies and social stability. At the same time, Murad IV’s efforts to strengthen central authority were reflected in strict disciplinary measures implemented along the campaign routes. By analyzing the Revan and Baghdad campaigns within their broader social and economic context, this study contributes to a deeper understanding of the relationship between warfare, state authority, and society in the seventeenth-century Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Murad IV
• Revan Campaign
• Baghdad Campaign
• Ottoman Society
• Campaign Economy
• Avarız Tax

IV. Murad Döneminde Revan (1634–1635) ve Bağdat (1637–1638) Seferlerinin Osmanlı Halkı Üzerindeki Sosyal ve Ekonomik Etkileri

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin doğu seferlerinin toplum üzerindeki etkilerini IV. Murad döneminde gerçekleştirilen H. 1044 (1634–1635) Revan ve H. 1048 (1637–1638) Bağdat seferleri çerçevesinde incelemektedir. Araştırmada döneme ait kronikler, menzilnâmeler, şikâyet defterleri, şer‘iyye sicilleri ve çeşitli arşiv belgeleri ile birlikte bu kaynakların çeviri ve transkripsiyonları değerlendirilmiştir. Savaşların yalnızca askerî sonuçlar doğurmadığı, aynı zamanda toplumun sosyal ve ekonomik yapısı üzerinde derin etkiler bıraktığı bilinmektedir. İncelenen seferler sırasında halkın hem doğrudan hem de dolaylı biçimde çeşitli yükümlülüklerle karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Ordu hareketleri sırasında meydana gelen iaşe temini, zorunlu hizmetler, kışlak mükellefiyetleri ve olağanüstü vergiler özellikle taşra halkı üzerinde ciddi baskılar oluşturmuştur. Bu süreçte halkın mal ve can güvenliğini etkileyen olaylar ile taşra görevlilerinin uygulamalarından kaynaklanan şikâyetler de Divan kayıtlarına yansımıştır. Çalışmada cephe hattına yakın bölgelerde yaşayan halkın karşılaştığı sorunların yanı sıra cephe gerisinde yaşayan reayanın da savaş dolayısıyla uğradığı mağduriyetler ele alınmaktadır. Ayrıca Sultan IV. Murad’ın merkezî otoriteyi güçlendirmeye yönelik sert yönetim anlayışının, sefer güzergâhlarında uygulanan disiplin ve ceza politikaları aracılığıyla toplum üzerindeki etkileri de değerlendirilmektedir. Bu bağlamda Revan ve Bağdat seferlerinin yalnızca askerî başarılarıyla değil, aynı zamanda Osmanlı toplumunun sosyal ve ekonomik yapısı üzerindeki sonuçlarıyla birlikte ele alınması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• IV. Murad
• Revan Seferi
• Bağdat Seferi
• Osmanlı Toplumu
• Sefer Ekonomisi
• Avarız Vergisi

Teşekkür

ilk Makalem Olması Hasebiyle Eşim Meltem'e Adıyorum.

Kaynakça

1. Agoston, G. (2017). Osmanlı’da ateşli silahlar ve askerî devrim tartışmaları (K. Şakul, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser 2005’te yayımlandı).
2. Akad, M. T. (2005). Savaş tarihinin dönüm noktaları. Kastaş Yayınları.
3. Akad, M. T. (2018). Türk tarihini değiştiren savaşlar 1: Kara savaşları: Hun İmparatorluğu’ndan Osmanlı İmparatorluğu’na. İnkılap Yayınları.
4. Akdağ, M. (1995). Türk halkının dirlik ve düzenlik kavgası: Celali isyanları. Cem Yayınevi.
5. Aköz, A. (2014). Sürü peşinde saban izinde Osmanlı Devleti’nde konargöçerler ve köylüler. Palet Yayınları.
6. Aksun, Z. N. (1994). Osmanlı tarihi: Osmanlı Devleti’nin tahlili, tenkidli siyasi tarihi (C. 2). Ötüken Yayınları.
7. Alkış, A. (2016). XII ve XVII. asırlar arasında Diyarbakır’da tasavvuf kültürü. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 7(13), 15–32. Atsız, B. (Haz.). (2016). Vecihi tarihi. Post Yayınları.
8. Aykut, N. (1984). IV. Murad’ın Revan seferi menzilnamesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 34, 183–246.

9. Azimli, D. (2010). Safevi-Osmanlı ilişkilerinde Doğu Anadolu meselesi (ekonomik yönden). Uşak Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 100–114.
10. Bayın, Ö. (2014). Sultan Dördüncü Murad’ın hatt-ı hümâyûnları: Suver-i hutût-ı hümâyun. Çamlıca Basım Yayın.
11. Berkes, N. (2016). Türkiye iktisat tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
12. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). (t.y.). Mühimme Defteri (DVNSMHM), Nr. 86, Hüküm 123.
13. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). (t.y.). Mühimme Defteri Zeyli (DVNSMHM.ZYLd-9), s. 138, Hüküm 140.
14. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). (t.y.). Mühimme Defteri (DVNSMHM), Nr. 87, Hüküm 108, 116, 161, 324.
15. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). (t.y.). DVNSMHM, 748/8.
16. Çelebi, C. (1993). Çelebi Efendi. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 8, ss. 261–262). Türkiye Diyanet Vakfı.
17. Çolak, S. (2010). Aziz Efendi’nin risalesine göre 17. yüzyılda Osmanlı merkez ordusunun durumu. History Studies, 2(2), 101–112.
18. Danışman, Z. (Haz.). (1972). Koçi Bey risalesi. Millî Eğitim Basımevi.
19. Ergenç, Ö. (2012). Şehir, toplum, devlet: Osmanlı tarihi yazıları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
20. Ertaş, M. Y. (2007). Sultanın ordusu. Yeditepe Yayınevi.
21. Ertaş, M. Y. (2008). Osmanlı savaş organizasyonunda zorlu bir süreç: Ordunun toparlanması. Türklük Araştırmaları Dergisi, 19, 211–233.
22. Ertaş, M. Y. (2011). Savaşlarla şekillenen yollar: Osmanlı Devleti’nde yol sistemi. İçinde CIEPO Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Tarihi Araştırmaları 6. Ara Dönem Sempozyum Bildirileri (C. 1, ss. 625–652).
23. Faroqhi, S. (2008). Osmanlı dünyasında üretmek, pazarlamak, yaşamak (G. Ç. Güven, Çev.). Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal eser 2003’te yayımlandı).
24. Faroqhi, S. (2017). Osmanlı İmparatorluğu ve etrafındaki dünya (A. Berktay, Çev.). Alfa Yayınları. (Orijinal eser 2004’te yayımlandı).
25. Findley, C. V. (2011). Siyasi kültür ve büyük haneler. İçinde S. Faroqhi (Ed.), Türkiye tarihi: Geç Osmanlı İmparatorluğu (1603-1839) (C. 3) (F. Aytuna, Çev.). İstanbul Kitap Yayınevi. (Orijinal eser 2006’da yayımlandı).
26. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
27. Göger, V. (2020). Osmanlı seferlerinde ordu ve çevre halk (1300–1774). Kitabevi Yayınları.
28. Gölpınarlı, A. (1983). Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik. İnkılap ve Aka Kitabevleri.
29. Güçer, L. (1964). XVI–XVII. asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda hububat meselesi ve hububattan alınan vergiler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları.
30. Halaçoğlu, Y. (1991). XIV–XVII. yüzyıllarda Osmanlılarda devlet teşkilatı ve sosyal yapı. Türk Tarih Kurumu.
31. Hammer, J. von. (2005). Osmanlı tarihi (C. 2) (M. Ata, Çev.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. (Orijinal eser 1828’de yayımlandı).
32. Hasan Bey-zâde, A. P. (2004). Hasan Bey-zâde tarihi (1003-1045/1595-1635) (C. 3) (Ş. N. Aykut, Haz.). Türk Tarih Kurumu.
33. İmber, C. (2006). Osmanlı İmparatorluğu 1300-1650 (Ş. Yalçın, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eser 2002’de yayımlandı).
34. İnalcık, H. (1980). Military and fiscal transformation in the Ottoman Empire, 1600–1700. Archivum Ottomanicum, 6, 283–337.
35. İnalcık, H. (Ed.). (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi 1300-1600 (C. 1) (H. Berktay, Çev.). Eren Yayıncılık. (Orijinal eser 1994’te yayımlandı).
36. İnbaşı, M. (1999). Dördüncü Murad’ın Bağdat seferi masraf defteri. Ankara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 12, 277–287.
37. İşbilir, Ö. (2007). Savaş ve bölgesel ekonomi: İran savaşlarında Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu. OTAM, 21, 19–40.
38. Karademir, Z. (2014). İmparatorluğun açlıkla imtihanı: Osmanlı toplumunda kıtlıklar (1560–1660). Kitap Yayınevi.
39. Karpat, K. (2014). Osmanlı modernleşmesi: Toplum, kuramsal değişim ve nüfus. Timaş Yayınları.
40. Kaya, B. A. (2012). Tekke kapısı: Yenikapı Mevlevîhânesi’nin insanları. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
41. Kâtib Çelebi. (2016). Fezleke: Osmanlı tarihi 1000–1065/1591–1655 (Z. Aybicin, Haz.). Çamlıca Basım Yayın.
42. Kılıç, O. (2012). Teşkilat ve işleyiş bakımından Doğu hududundaki Osmanlı kaleleri ve mevacib defterleri. OTAM, 31, 87–128.
43. Kuzucu, S. (2017). Osmanlı ordusu ve sefer lojistiği (1453–1789). Kitabevi Yayınları.
44. Lamartine, A. de. (1991). Osmanlı tarihi (C. 2) (S. Bayram, Çev.). Sabah Yayınları. (Orijinal eser 1854’te yayımlandı).
45. McCarthy, J. (2015). Osmanlı Türkleri: 1281’den 1923’e (T. Demirtaş, Çev.). Tarih ve Kuram Yayınevi. (Orijinal eser 1997’de yayımlandı).
46. Michael, S. N. M. (2011). Dünya tarihinde savaş (M. T. Akad, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Orijinal eser 2001’de yayımlandı).
47. Murphey, R. (2007). Osmanlı’da ordu ve savaş 1500–1700 (M. T. Akad, Çev.). Homer Kitabevi. (Orijinal eser 1998’de yayımlandı).
48. Müteferrika, A. (2020). Târîhü’l-ihtimâm bi-fethi Dâri’s-Selâm: Mısırlı bir askerin kaleminden IV. Murad’ın Bağdat seferi (1638) (M. F. Gökçek, Haz.). Yeditepe Yayınları.
49. Naîmâ, M. (1968). Naîmâ tarihi (C. 3, Z. Danışman, Çev.). Zuhuri Danışman Yayınları.
50. Özel, O. (2004). Population changes in Ottoman Anatolia during the 16th and 17th centuries: The demographic crisis reconsidered. International Journal of Middle East Studies, 36(2), 183–205.
51. Pamuk, Ş. (2003). Osmanlı–Türkiye iktisat tarihi 1500–1924. İletişim Yayınları.
52. Polat, S. (2013). XVI. yüzyılın ikinci yarısı ve XVII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti’nin Doğu seferlerinde Cizre’nin yeri. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(53), 249–264.
53. Polat, S. (2014). Osmanlı Devleti’nde tekâlif-i imdadiye vergisine ilginç bir örnek: H.1044/M.1634 yılında uygulanan bedel-i yapağı vergisi. Belleten, 78(281), 123–148.
54. Polat, S. (2021). 1635 Revan ve 1638 Bağdat seferlerinde Kütahya sancağının savaşa katkısı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 67, 252–270.
55. Sahillioğlu, H. (1965). Dördüncü Murad’ın Bağdat seferi menzilnamesi. Belleten, 29(114), 1–36.
56. Tabakoğlu, A. (2012). XVII ve XVIII. yüzyıl bütçeleri. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 41(1-4), 389–414.
57. Tuğluca, M. (2020). Osmanlı devlet-toplum ilişkisinde şikâyet mekanizması ve işleyiş biçimi. Türk Tarih Kurumu.
58. Türkmen, M. N. (2003). Osmanlı Devleti’nde XVII. yüzyılın son çeyreğinde halkın üzerindeki olağanüstü vergi yükü. Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 3(9), 193–200.
59. Uyar, M., & Erickson, E. J. (2020). Osmanlı askerî tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
60. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı tarihi (C. 3). Türk Tarih Kurumu.
61. Ünver, S. (1952). Dördüncü Murad’ın Revan seferi kronolojisi. Belleten, 16(64), 547–576.
62. Yans, K. (1977). IV. Murad devrinde Osmanlı-Safevi münasebetleri [Yayınlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
63. Yazıcı, M. Y. (2014). Aziz Mahmud Urmevî ve Tezkire-i Hazret-i Baba isimli eseri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Celal Bayar Üniversitesi.
64. Yıldırım, N. (2005). Kara Çelebi-zâde Abdülaziz Efendi’nin Zafername adlı eseri (Tarihçe-i feth-i Revan ve Bağdad): Tahlil ve metin [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
65. Yılmazer, Z. (2003). Topçular Kâtibi Abdülkâdir (Kadri) Efendi tarihi: Metin ve tahlil (C. 2). Türk Tarih Kurumu.
66. Zeyrek, Y. (1999). IV. Murad’ın Revan ve Bağdat seferi ruznamesi. T.C. Kültür Bakanlığı.
67. Zinkeisen, J. W. (2011). Osmanlı İmparatorluğu tarihi (1623–1669) (C. 4) (N. Epçeli, Çev.). Yeditepe Yayınları. (Orijinal eser 1856’da yayımlandı).