Mizah Dergileri Sütunlarında Avusturya-Macaristan’ın Bosna İlhakı (8 Ekim 1908)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6, 952 - 968, 26.12.2025

Hakan Şendilmen

https://izlik.org/JA72AY28DR

Öz

Osmanlı Devleti, XV. yüzyılın ortalarından itibaren Balkanlar’da hızla genişleyerek Bosna ve Hersek’i egemenliği altına almıştır. Orta Avrupa’nın güneyinde, Adriyatik’e açılan stratejik bir konumda bulunan Bosna-Hersek, bu coğrafi özellikleri nedeniyle uzun süre Habsburglar ile Osmanlı Devleti arasındaki nüfuz mücadelelerinin merkezinde yer almıştır. Bölgenin jeopolitik önemine ek olarak sahip olduğu yer altı kaynakları, özellikle yeniçağda merkantilist politikaların etkisiyle Bosna-Hersek’i büyük güçlerin rekabet alanına dönüştürmüştür. XIX. yüzyılda ise Panslavist politika ekseninde Rusya, Habsburg İmparatorluğu ve Osmanlı Devleti arasında gelişen güç mücadelesi, bölgedeki gerilimleri daha da artırmıştır. II. Meşrutiyet’in ilanının ardından Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’da barışçıl çözüm arayışları öne çıkmış olsa da, 1908 Bosna İlhakı bu süreci kesintiye uğratmıştır. Bu çalışmada, başta Karagöz ve Kalem olmak üzere yurt içi ve yurt dışı mizah dergileri incelenerek, Bosna İlhakı’nın basındaki yansımaları analiz edilmiştir. Karikatürler aracılığıyla Avusturya-Macaristan’ın Balkan politikaları ve Osmanlı hükümetinin süreçteki etkisizliği eleştirel bir bakışla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

II. Meşrutiyet , Bosna İlhakı , Mizah Basını , Karikatür , Osmanlı Basını

The Annexation of Bosnia-Herzegovina by Austria-Hungary in the Columns of Satirical Magazines (8 October 1908)

https://izlik.org/JA72AY28DR

Öz

From the mid-fifteenth century onward, the Ottoman Empire expanded rapidly across the Balkans, bringing Bosnia and Herzegovina under its rule. Owing to its strategic location in the southern part of Central Europe and its access to the Adriatic Sea, Bosnia-Herzegovina became a focal point of prolonged rivalry between the Habsburgs and the Ottoman Empire. In addition to its geopolitical significance, the region’s rich underground resources increased its importance, particularly under the influence of mercantilist policies in the early modern period, turning Bosnia-Herzegovina into an arena of competition among the great powers. By the nineteenth century, power struggles shaped by Pan-Slavist policies among Russia, the Habsburg Empire, and the Ottoman Empire further intensified regional tensions. Although the proclamation of the Second Constitutional Period raised expectations for peaceful solutions in the Balkans, the Annexation of Bosnia in 1908 abruptly interrupted this process. This study examines the press reactions to the annexation by analyzing domestic and foreign satirical magazines, with particular emphasis on Karagöz and Kalem. Through caricatures, the Balkan policies of Austria-Hungary and the perceived ineffectiveness of the Ottoman government during the crisis are critically assessed.

Anahtar Kelimeler

Second Constitutional Period , Bosnian Annexation , Satirical Press , Caricature , Ottoman Press

Kaynakça

• Akkaş, Ö. (2023). Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan tarafından ilhakı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
• Akşin, S. (2011). Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. İmge Kitabevi.
• Alkan, N. (2022). Karikatürlerle II. Abdülhamit. Kronik Kitap.
• Ardıç, İ. S. (2009). Kalem dergisi ve mizah anlayışı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Berdan, H. (2021). Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina (1872–1914) [Diplomarbeit, Universität Wien]. Historisch-Kulturwissenschaftliche Fakultät.
• Boşboğaz ile Güllabi. (1908, 3 Aralık). Boşboğaz ile Güllabi.
• Çolak, F. (2020). Osmanlı Devleti’nin dış ticaretinde Avusturya-Macaristan’ın yeri ve önemi (1908–1918). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(3), 1611–1643.
• Dağlar, O. (2008). İkinci Meşrutiyet’in ilanının İstanbul basınındaki yansımaları (1908). İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 38, 141–159.
• Demir, Ş. (2015). İktidar-basın ilişkilerinin Osmanlı Devleti’nde görünümü (1831–1918). The Journal of Academic Social Science Studies, 33, 367–377.
• Elmacı, M. E. (1997). 1908 Avusturya boykotunda liman işçileri. Kebikeç, 5, 155–162.
• Ergün, E. (2009). Cem Mecmuası’nın incelenmesi (1910–1912) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Kalem. (1908, 15 Ekim). Kalem.
• Kalem. (1909, 12 Ocak). Kalem.
• Kalem. (1908, 31 Aralık). Kalem.
• Karagöz. (1908, 14 Aralık). Karagöz.
• Karal, E. Z. (1999). Osmanlı tarihi (C. 9). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kayış, Y. (2018). Cumhuriyet döneminde Cemil Cem ve Cem mizah dergisi. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 36, 89–105.
• Kızılca, G. K. (2016). Osmanlı-Türk basın tarihi yazımı üzerine eleştirel bir değerlendirme. İlef Dergisi, 3(1), 71–90.
• Kuran, A. B. (2000). İnkılap tarihimiz ve Jön Türkler. Kaynak Yayınları.
• Quataert, D. (Ed.). (2006). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi (C. 2). Eren Yayıncılık.
• Semiz, Y. (2019). II. Meşrutiyet dönemi iktisadi düşünce politikasında yenileşme hareketleri. İçinde A. Dönmez (Ed.), Osmanlı modernleşmesi: Reform çağında çözüm arayışları (ss. 353–389). Kitap Yayınevi.
• Su, A. E. (2017). 1900–1928 yılları arası mizah gazete ve dergilerinin incelenmesi [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yök Tez.
• Tanin. (1908, 12 Ekim). Tanin.
• Topuz, H. (1973). 100 soruda Türk basın tarihi. Gerçek Yayınevi.
• Tukin, C. (1996). Girit. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C.14, ss. 85–89). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Tunaya, T. Z. (1989). Türkiye’de siyasal partiler (C.1). Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Turbıç, E. (2018). Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i işgaline karşı Boşnakların direnişi (1878) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
• Wiener Zeitung. (1908, 7 Ekim). Wiener Zeitung.
• Yavuz, E. (1978). 1908 boykotu. ODTÜ Gelişme Dergisi, 5(1), 163–181.
• Yılmaz, M. (2004). Sancak Drina’nın öbür yakası. İnsani Yardım Vakfı Yayınları.
• Yılmazata, M. (2005). Avrupalı devletlerin bloklaşma sürecinde 1908/1909 Bosna’nın ilhak krizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Yüksel, H. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’na matbaanın girişi ve toplumsal yansımaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.