Lebîb Dîvânı’nda Renk Sembolizminin İncelenmesi: Kasideler

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6, 889 - 914, 26.12.2025

Semanur Polat

https://doi.org/10.5281/zenodo.18098554

https://izlik.org/JA42FK89EA

Öz

Renkler, çağdan çağa ve kültürden kültüre değişmekle birlikte insanın duygu ve düşünce dünyasını yansıtan önemli imgelerden biridir. Edebiyatta sıklıkla kullanılan renkler, şairlerin şiir dünyasını harekete geçirerek okuyucuya mesaj verme aracı olarak işlev görmüştür. 18. yüzyılın önemli sanatkâr ve devlet adamlarından Lebîb de şiirlerinde renklere yer vermiş; kullandığı imgeler aracılığıyla eserlerine tablolaşan bir estetik kazandırmıştır. Şairin divanında yer alan altmış kaside incelendiğinde en sık kullanılan renklerin kırmızı, siyah, beyaz, sarı, gri, yeşil ve mor olduğu görülmüştür. Bu çalışma kapsamında Lebîb Dîvânı üzerine kapsamlı bir literatür taraması yapılmış, özellikle Orhan Kurtoğlu ve İdris Kadıoğlu gibi araştırmacıların çalışmaları değerlendirilmiştir. Divanın tamamı okunarak renk motifinin kullanım biçimleri tespit edilmiş, doğrudan ve dolaylı kullanımlar benzerlik ilişkileri açısından ele alınmış, kullanım sıklıkları grafikle gösterilmiş ve sonuçlar şairin hayatı ile dönemin sosyo-politik koşulları çerçevesinde açıklanmıştır. Çalışma genel bir değerlendirme ile sonlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Lebîb Dîvânı , 18. yüzyıl , Klasik Türk edebiyatı , renk sembolizmi , kaside , imge.

Examination of Color Symbolism in Lebîb Dîvânı: Qasidas

https://izlik.org/JA42FK89EA

Öz

Colors have been one of the prominent images reflecting the emotional and intellectual states of human beings, varying from era to era and from culture to culture. Frequently employed in literature, colors serve as a means through which poets activate the imaginative world of poetry and convey messages to readers. Lebîb, one of the significant poets and statesmen of the 18th century, also made use of colors in his poems and, through the imagery he employed, rendered his verses almost like visual paintings. An analysis of the sixty qasidas included in the poet’s divan reveals that the most frequently used colors are red, black, white, yellow, gray, green, and purple. Within the scope of this study, an extensive literature review on Lebîb Dîvânı was conducted, and the works of scholars such as Orhan Kurtoğlu and İdris Kadıoğlu were examined. The entire divan was reviewed, and the usage patterns of color motifs were identified. Both direct and indirect uses were evaluated in terms of similarity relations, and their frequency of use was presented graphically. The results were interpreted in the context of the poet’s life and the socio-political conditions of his era. The study concludes with a general evaluation.

Anahtar Kelimeler

Lebîb Dîvânı , 18th century , Classical Turkish literatüre , color symbolism , qasida , imagery

Kaynakça

• Birol, İ. A. (2012). Tezhip. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 41, ss. 61–62). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Bozkurt, N., & Küçükaşçı, M. S. (2004). Mescid-i Nebevî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 29, ss. 281–290). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Buzpınar, Ş. T. (2009). Suriye. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 37, ss. 550–555). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Cûdî Efendi, İ. (1913). Lügat-ı Cûdî. Kitapçı Hamdi.
• Çeçen, M. K. (2012). Eski kimyada kibrit-i ahmer teriminin klasik Türk şiirine yansımaları. Turkish Studies, 7(3), 759–780. Deniz, S. (2004). Divan şiiri güzelinin saç şekli. E. Gürsoy Naskali (Ed.), Saç kitabı. Kitabevi.
• Devellioğlu, F. (2011). Osmanlıca-Türkçe lügat. Aydın Kitabevi.
• Eskicioğlu, O. (1996). Gümüş. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ( C.14, ss. 271–272). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Gölpınarlı, A. (1983). Mesnevî-i Manevî.. İnkılap Kitabevi.
• Kadıoğlu, İ. (2003). Lebîb-i Âmidî: Hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve divânı’nın tenkitli metni [Yayımlanmamış doktora tezi].. Dicle Üniversitesi.
• Kadıoğlu, İ. (2005). Diyarbakırlı Lebib. Öz Serhat Yayıncılık.
• Kadıoğlu, İ. (2022). Lebîb-i Âmidî Divânı’nda Ramazan konulu şiirler. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 16, 113–140.
• Kaplan, M. (2013). Esrar Dede Divanı’nda renkler. Journal of Turkish Studies, 8(1), 1793–1816.
• Kardaş, S. (2013). Edebî tür ve tarz açısından tevbe-nâmeler ve Lebîb Divanı’nda yer alan tevbe-nâme örneği üzerine değerlendirmeler. Turkish Studies, 8(13), 1175–1187.
• Kartal, A. (2009). Klasik Türk şiirinde renkler [Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. Yök Tez.
• Kurnaz, C. (1995). Felek. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 12, ss. 306–307). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Kurnaz, C. (1996). Gül. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 219–222). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Kurtoğlu, O. (2017). Lebib Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Nâci, M. (1891). Lügat-i Nâcî. Mihran Matbaası.
• Öntürk, A. (2017). Divan şiirinde renkler. Ulakbilge Dergisi, 5(12), 973–982.
• Öz, M. (2013). Zakkum. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi(C. 44, ss. 108). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Öztoprak, N. (2004). Divan şiirinde güzelin saç kokusu. İçinde E. Gürsoy Naskali (Ed.), Saç kitabı. İstanbul: Kitabevi.
• Pala, İ. (2018). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
• Remzî, H. (1305 [1888]). Lügat-i Remzî. Matbaa-i Ebuzziyâ.
• Sâmî, Ş. (1900). Kamûs-ı Türkî. İkdam Matbaası.
• Sertoğlu, M. (1986). Osmanlı tarih lûgatı. Enderun Kitabevi.
• Şentürk, A. A. (2020). Osmanlı şiiri kılavuzu. DBY Yayınları.
• Tekin, G. A. (2009). Divan edebiyatındaki bazı motiflerin mitolojik kökenleri. Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları), 33(2), 181–200.
• Topaloğlu, B. (1991). Baht. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 4, ss. 521– 522), . Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Topaloğlu, B. (1993). Cehennem. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 7, ss. 227–233). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Topaloğlu, B. (2006). Nâr. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Ansiklopedisi (C. 32, ss. 385). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Türk Dil Kurumu. (2018). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uludağ, E. (2020). Fuzûlî Dîvânı’nda siyah renkli unsurlar. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 3(1), 241–294.
• Uzun, M. (2005). Mi’raciyye. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 135–140). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Uzun, M. İ. (1991). Ankebût. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 213–214). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Yavuz, S. S. (2005). Mîrac. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 132–135). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Yazıcı, T. (1993). Çeşm. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 8, ss. 276). Türkiye Diyanet Vakfı .
• Yıldız Kısacık, S. (2020). Surre alayları ve Kâbe örtüleri: Niğde Müzesi Kâbe örtüleri örneği. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 4(Özel Sayı), 1–16.