Yerel idarî-territoryal bölünmenin oluşturulması alanında Nahçıvan MSSR’nin faaliyetleri

Öz

Nahçıvan Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (MSSR), Sovyetler Birliği döneminde kendine özgü hukuki ve jeopolitik statüye sahip bir idarî birim olarak öne çıkmaktadır. Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçası olmakla birlikte, aynı zamanda SSCB’nin güneybatı sınırlarında yer alan stratejik öneme sahip bir sınır bölgesi niteliği taşımaktaydı. Bu bağlamda Nahçıvan’ın toprak bütünlüğü meselesi, tarihsel, etnik, hukuki ve uluslararası boyutlarıyla çok katmanlı bir sorun alanı teşkil etmiştir. Bu çalışmada söz konusu sorun alanı, ortaya çıkış nedenleri ve Sovyet yönetiminin bu süreçteki yaklaşımı sistematik bir çerçevede ele alınmaktadır. Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlılığı yalnızca etnik ve kültürel unsurlara değil, aynı zamanda uluslararası hukukî belgelere de dayanmaktadır. 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile 13 Ekim 1921 tarihli Kars Antlaşması çerçevesinde Türkiye, Sovyet Rusya ve Güney Kafkasya cumhuriyetleri arasında varılan mutabakat doğrultusunda Nahçıvan’ın Azerbaycan bünyesinde muhtar bir bölge statüsü resmî olarak tespit edilmiştir. Söz konusu antlaşmalarda Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın himayesi altında muhtar bir yapı olarak kalacağı ve bu statünün hiçbir üçüncü devlete devredilemeyeceği açık biçimde hükme bağlanmıştır. Bu hukukî zemin esas alınarak 1924 yılında Nahçıvan Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Hem Azerbaycan SSC’nin hem de SSCB’nin bir parçası olan Nahçıvan MSSR, kendine özgü siyasal ve hukuki kurumlara dayalı özgün bir idarî yapıya sahipti. Bu statü, Nahçıvan’ın toprak bütünlüğünü koruyan ve dış müdahale veya iddialara karşı işlevsel bir güvence sağlayan temel bir mekanizma hâline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• idarî-territoryal bölünme
• muhtariyet
• uluslararası antlaşmalar
• Sovyet yönetimi
• Nahçıvan

The Role of the Nakhchivan ASSR in Shaping Local Administrative-Territorial Organization

Abstract

The Nakhchivan Autonomous Soviet Socialist Republic (ASSR) functioned as an administrative entity with a distinctive legal and geopolitical status during the Soviet period. While constituting an integral part of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic, it simultaneously represented a strategically significant border region located along the southwestern frontiers of the USSR. In this context, the issue of Nakhchivan’s territorial integrity constituted a complex and multilayered problem shaped by historical, ethnic, legal, and international dimensions. This study examines the origins of these challenges and analyzes the policies of the Soviet administration within a systematic analytical framework. Nakhchivan’s affiliation with Azerbaijan was grounded not only in ethnic and cultural factors but also in international legal instruments. The Moscow Treaty of 16 March 1921 and the Kars Treaty of 13 October 1921 formally established Nakhchivan’s status as an autonomous region within the jurisdiction of Azerbaijan, based on an agreement reached among Turkey, Soviet Russia, and the South Caucasian republics. These treaties explicitly stipulated that Nakhchivan would remain an autonomous entity under Azerbaijani jurisdiction and that this status could not be transferred to any third state. On the basis of this legal framework, the Nakhchivan Autonomous Soviet Socialist Republic was established in 1924. As a constituent part of both the Azerbaijan SSR and the Soviet Union, the Nakhchivan ASSR developed a distinct administrative structure supported by its own political and legal institutions. This status evolved into a functional mechanism that safeguarded the region’s territorial integrity and provided resilience against external claims and interventions.

Keywords

• administrative-territorial organization; autonomy; international treaties; Soviet governance; Nakhchivan

Kaynakça

1. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti. (1998). Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918–1920): Parlamento stenografik tutanakları.
2. Babayev, T., Bağırov, A., Muxtarov, K., & Rzayeva, N. (Eds.). (2001). Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti (“Nahçıvan Ansiklopedisi” materyalleri esas alınarak). Elm.
3. Duman, S. (2020). Nahçıvan’da sosyal politikalar ve Türkiye’nin desteği. Social Policy Studies, 14(1), 78–92.
4. Fidan, M. (2022). Nahçıvan’da çevrenin korunması politikaları ve Türkiye’nin katkıları. Environmental Policy Review, 16(2), 89–103.
5. Grigoriev, V. (1833). Nahçıvan vilayetinin istatistiksel tanımı. Evechkiy Yayınevi.
6. Hacıyev, İ. (1999). Gümrü, Moskova ve Kars antlaşmaları ile Nahçıvan’ın kaderi. Elm.
7. Hacıyev, İ. (2016). Araz-Türk Cumhuriyeti. Təfəkkür, 1(10), 50–75.
8. Hacıyev, İ. M. (2016). Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin sosyo-ekonomik ve kültürel gelişimi (1991–2016). Devlet İdareciliği: Teori ve Uygulama, 4(56), 36–46.

9. Hacıyev, İ. M. (2020). Nahçıvan’ın özerklik statüsünün elde edilmesi. IRS-Heritage, 42, 25–43.
10. Karabağ Özgürlük Teşkilatı. (2009). Sovyet döneminde Ermeni iddiaları. [Yayınevi yok]