Karabağ Muğam ve Türkü Geleneğinin Etnomüzikolojik Değerlendirmesi: Hanendeler, Repertuvar ve Kültürel Bellek

Öz

Bu çalışma, Karabağ muğam ve türkü geleneğini etnomüzikolojik bir perspektiften inceleyerek bölgenin müzik kültüründe hanendelerin, repertuvarın ve kültürel belleğin rolünü değerlendirmektedir. Araştırmada Karabağ’da oluşan muğamlar, halk şarkıları ve bu geleneğin önde gelen temsilcileri ele alınmıştır. M. Nevvab, H. Hüsü, C. Garyağdıoğlu ve S. Şuşinski gibi sanatçıların Azerbaycan muğamlarının gelişimine katkı sağladıkları, yeni tasniflerin ortaya çıkmasında ve icra geleneğinin zenginleşmesinde önemli işlevler üstlendikleri tespit edilmiştir. XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında Şuşa’da düzenlenen müzik meclislerinin, muğam sanatının kurumsallaşması ve yaygınlaşmasında etkili olduğu görülmektedir. Sözlü kültür verileri ile yazılı kaynakların birlikte değerlendirilmesi, muğamların ve halk türkülerinin düğün, nişan, dinî törenler ve kültürel etkinliklerde önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir. Bulgular, Karabağ müzik geleneğinin yalnızca sanatsal bir ifade biçimi değil, aynı zamanda kültürel belleğin aktarımında temel bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karabağ
• muğam
• hanendelik geleneği
• Azerbaycan halk müziği
• etnomüzikoloji
• kültürel bellek.

An Ethnomusicological Assessment of the Karabakh Mugham and Folk Song Tradition: Khanandas, Repertoire, and Cultural Memory

Öz

This study examines the mugham and folk song tradition of Karabakh from an ethnomusicological perspective, focusing on the role of khanandas, repertoire, and cultural memory in the region’s musical life. The research explores the principal mugham forms, folk songs, and prominent performers associated with the Karabakh musical tradition. Particular attention is given to the contributions of M. Navvab, H. Husu, C. Garyağdıoğlu, and S. Shushinski, whose artistic activities played a significant role in the development of Azerbaijani mugham, the emergence of new tasnifs, and the enrichment of performance practices. The musical assemblies organized in Shusha during the late nineteenth and early twentieth centuries are shown to have contributed substantially to the dissemination and institutionalization of mugham performance. Drawing on both oral testimonies and written sources, the study demonstrates that mughams and folk songs occupied an important place in weddings, engagement ceremonies, religious observances, and various cultural gatherings. The findings indicate that the Karabakh musical tradition functioned not only as an artistic form of expression but also as a significant medium for the preservation and transmission of cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Karabakh
• mugham
• khananda tradition
• Azerbaijani folk music
• ethnomusicology
• cultural memory.

Kaynakça

1. Aliyev, A., & Amanova, B. (2025). From the spiritual culture of the population of Karabakh (Ethnographic study of folk tales). «Мәдени мұра» («Культурное наследие»), 108(1), 50–59.
2. Axundov, İ. (2015). Azərbaycan muğamları (Monoqrafiya). Mütərcim.
3. Bünyadov, T. (1993). Əsrlərdən gələn səslər. Azərnəşr.
4. Er, T. (1997). Ürgüp ve çevresi evlenme adetlerinde meydana gelen sosyal ve kültürel değişmeler. In V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi: Gelenek, görenek ve inanlar seksiyonu bildirileri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
5. Haqverdiyev, Ə. (1957). Seçilmiş əsərləri (C. 2). Azərnəşr.
6. İsmayılov, M. (1984). Azərbaycan xalq musiqisinin janrları. İşıq.
7. Kolaşev, N. (1886). Mesteçko Salyan Djevadskogo uyezda Bakinskoy gubernii. Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemyon Kavkaza, 5(1), 66–171. (in Russian).
8. Nəcəfov, A. (1989). İncəsənət və səhhət. Azərnəşr.

9. Nuriyeva, M. (2019, March 9). Mahnılar necə yaranır: “Azərbaycan maralı”nın tarixçəsi. Qarabağa aparan yol.
10. Qurbansoy, R. (2017). Mədəniyyət. İncəsənət. Ədəbiyyat (Məqalələr, Kitab 1). Avropa.
11. Səfərova, Z. (2011). Cabbar Qaryağdıoğlunun anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə. 525-ci qəzet.
12. Şuşinski, F. (1985). Azərbaycan xalq musiqiçiləri. Yazıçı.
13. Şuşinski, F. (1987). Cabbar Qaryağdıoğlu. İşıq.
14. Şuşinski, F. (1991). Seyid Şuşinski. İşıq.
15. Təhmiraz qızı, S. (2012, January 27). Mədəniyyət qəzeti.
16. Vinogradov, V. (1938). Uzeir Gadzhibekov i Azerbaidzhanskaya muzyka. Muzgiz. (in Russian).
17. Vostrikov, P. (1912). Muzyka i pesnya u azerbaydzhanskikh tatar. Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza (SMOMPK), 42(2). Tiflis. (in Russian).
18. Vurğun, S. (2005). Seçilmiş əsərləri (C. 2). Şərq-Qərb.