Munshi Meherullah’s Theological Discourse and Its Contemporary Implications

Bu makalenin ilk hali 7 Temmuz 2026 tarihinde yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/article/1795485

Düzeltme Notu

Munshi Meherullah’s Theological Discourse and Its Contemporary Implications

Öz

Munshi Meherullah (hereafter Meherullah) was among the earliest Bengali Muslim scholars to engage systematically with Christian missionary activities in nineteenth-century Bengal. He played a prominent role in Muslim–Christian theological debates during a period when relatively few traditional ʿulamaʾ participated extensively in public responses to missionary discourse. Despite the historical significance of his contributions, Meherullah's theological writings have received limited scholarly attention and remain insufficiently examined within the literature on South Asian Islamic intellectual history. Using qualitative content analysis, this study examines Meherullah's principal writings on Islam and Christianity to explore his theological arguments, comparative method, and responses to Christian missionary claims. The analysis demonstrates that his discussions focused primarily on the status of Jesus Christ, the doctrine of the Trinity, Biblical portrayals of prophets, and related theological questions. Through comparative engagement with the Qur'an and the Bible, Meherullah critically evaluated missionary interpretations and articulated Islamic theological responses within the intellectual and religious context of nineteenth-century Bengal. The study further finds that, despite the absence of formal higher education, Meherullah developed a sophisticated comparative theological approach that enabled him to participate effectively in contemporary religious debates and contribute to the intellectual life of the Bengali Muslim community. His writings illustrate an attempt to combine scriptural analysis, historical awareness, and public religious engagement during a period of significant colonial and missionary activity. The paper concludes that Meherullah's theological discourse constitutes an important source for understanding Muslim responses to Christian missionary engagement in colonial Bengal. More broadly, his comparative method offers a valuable historical perspective for contemporary scholarship on interreligious dialogue, comparative theology, and the interaction between religion, colonialism, and intellectual exchange in South Asia.

Anahtar Kelimeler

• Munshi Meherullah
• Comparative Theology
• Christian Missionary Activity
• Nineteenth-Century Bengal
• Muslim–Christian Relations

Munshi Meherullah'ın Teolojik Söylemi ve Günümüze Yönelik Yansımaları

Bu makalenin ilk hali 7 Temmuz 2026 tarihinde yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/article/1795485

Öz

Munshi Meherullah (bundan sonra Meherullah olarak anılacaktır), on dokuzuncu yüzyıl Bengal'inde Hristiyan misyoner faaliyetleriyle sistemli biçimde ilgilenen ilk dönem Bengalli Müslüman âlimler arasında yer almaktadır. Geleneksel ulemânın misyoner söylemlerine yönelik kamusal tartışmalara sınırlı ölçüde katıldığı bir dönemde, Müslüman-Hristiyan teolojik tartışmalarında önemli bir rol üstlenmiştir. Tarihsel önemine rağmen Meherullah'ın teolojik eserleri, Güney Asya İslam düşünce tarihi literatüründe bugüne kadar sınırlı akademik ilgi görmüş ve yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, nitel içerik analizi yöntemi kullanılarak Meherullah'ın İslam ve Hristiyanlık üzerine kaleme aldığı temel eserlerini incelemekte; teolojik argümanlarını, karşılaştırmalı yöntemini ve Hristiyan misyoner iddialarına verdiği cevapları analiz etmektedir. Bulgular, Meherullah'ın tartışmalarını ağırlıklı olarak Hz. İsa'nın konumu, Teslis doktrini, Kitâb-ı Mukaddes'te peygamberlerin tasviri ve bunlarla ilişkili teolojik meseleler üzerinde yoğunlaştırdığını göstermektedir. Kur'an ile Kitâb-ı Mukaddes'i karşılaştırmalı biçimde ele alan Meherullah, misyoner yorumlarını eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmiş ve bunlara karşı on dokuzuncu yüzyıl Bengal'inin dinî ve entelektüel bağlamı içerisinde İslami teolojik cevaplar geliştirmiştir. Araştırma ayrıca, resmî yükseköğrenim almamış olmasına rağmen Meherullah'ın gelişmiş bir karşılaştırmalı teolojik yaklaşım ortaya koyduğunu ve bu yaklaşım sayesinde dönemin dinî tartışmalarına etkin biçimde katılarak Bengalli Müslüman toplumunun entelektüel hayatına katkı sağladığını göstermektedir. Eserleri, kutsal metin çözümlemesini tarihsel farkındalık ve kamusal dinî faaliyetlerle bir araya getirme çabasını yansıtmakta; sömürge yönetimi ile yoğun misyoner faaliyetlerinin şekillendirdiği tarihsel süreçte ortaya çıkan dinî ve toplumsal meseleleri anlamaya katkı sunmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Meherullah'ın teolojik söyleminin sömürge dönemi Bengal'inde Müslümanların Hristiyan misyoner faaliyetlerine verdikleri entelektüel tepkileri anlamak bakımından önemli bir tarihsel perspektif sunduğunu ortaya koymaktadır. Daha geniş bir çerçevede ise onun karşılaştırmalı yöntemi, dinlerarası diyalog, karşılaştırmalı teoloji ile Güney Asya'da din, sömürgecilik ve entelektüel etkileşim arasındaki ilişkinin incelenmesine katkı sağlayan tarihsel bir yaklaşım sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Munshi Meherullah
• Karşılaştırmalı Teoloji
• Hristiyan Misyoner Faaliyetleri
• On Dokuzuncu Yüzyıl Bengal'i
• Müslüman-Hristiyan İlişkileri

Kaynakça

1. Ahmed, R. (1992). Muslim-Christian polemics and religious reform in nineteenth-century Bengal: Munshi Meherullah of Jessore. In K. W. Jones (Ed.), Religious controversy in British India: Dialogues in South Asian languages (pp. 93–122). State University of New York Press.
2. Al Masud, A. (2021). Rahmatullah Kairanawi (1818–1891) and Munshi Mohammad Meherullah’s (1861–1907) methodology in the study of Christianity: A comparative analysis [Doctoral dissertation, International Islamic University Malaysia].
3. Ali, A. Y. (2006). The meaning of the Holy Qur'an: Text, translation and commentary. Islamic Book Trust.
4. Ali Ansari, M. S. (1983). Munshi Mohammad Meherullah. Rabibashoriyo Sahitto o Samskriti.
5. Asad, A. (1999, January 2). Jatiyo bektitter shoron [Remembrance of national personalities]. The Daily Sangram.
6. Banerjee, M. (2017). The tale of the tailor: Munshi Mohammad Meherullah and Muslim-Christian apologetics in Bengal, 1885–1907. South Asian Studies, 33(2), 122–136. https://doi.org/10.1080/02666030.2017.1354483
7. Banu, A. A. (2018). Munshi Mohammad Meherulla: Dharmoseba somajchinta o sahittyasadhana [Munshi Muhammad Meherulla: Religious service, social thought, and literary practice]. Bangaj Prakashan.
8. Boyarin, D. (2004). Border lines: The partition of Judaeo-Christianity. University of Pennsylvania Press.

9. Coolman, B. T., & Coulter, D. M. (2011). Trinity and creation. New City Press.
10. Daniels, W. (2009). “Understanding” the Trinity: Three persons vs. three manifestations: A revolution in Christian thought and philosophy. AuthorHouse.
11. Dewan, A. H. (2000). Munshi Meherullah. In N. Helal (Ed.), Munshi Meherullah: Jibon-o-kormo [Munshi Meherullah: Life and works]. Adhunik Prokashani.
12. Ellis, G. E. (1860). The Christian Trinity: The doctrine of God: The Father, Jesus Christ, and the Holy Spirit: A discourse preached in Harvard Church. A. E. Cutter.
13. Gleig, G. R. (1841). Memoirs of the life of the Right Hon. Warren Hastings: First governor-general of Bengal (Vol. 1). Richard Bentley.
14. Hai, M. A., & Ahsan, S. A. (2010). Bangla sahityer itibritto: Adhunik jug [History of Bengali literature: Modern period] (11th print). Ahmed Publishing House.
15. Helal, N. (1992). Jessore Zelai Islam prochar o proshar [Preaching and spreading Islam in Jessore District]. Shimanto Prokashoni.
16. Helal, N. (2008). Munshi Muhammad Meherullah (3rd ed.). Sureed Prokashon.
17. Helal, N. (Ed.). (2000). Munshi Meherullah: Jibon-o-kormo [Munshi Meherullah: Life and works]. Adhunik Prokashani.
18. Hussain, M. (2012). Meherullah, Munshi Mohammad. In S. Islam & A. A. Jamal (Eds.), Banglapedia: National encyclopedia of Bangladesh (2nd ed., Vol. 6). Asiatic Society of Bangladesh.
19. Ibn Taymiyya. (1984). A Muslim theologian’s response to Christianity (T. F. Michel, Ed. & Trans.). Caravan Books.
20. Islam, M. M. (2014). The valiant warrior of the insomnia of Bengali Muslims: A study of Mahammad Meherulla. International Journal of Advanced Research in Management and Social Sciences, 3(2), 105–114.
21. Islam, M. Z. (2001). Munshi Mohammad Meherullah: Tar jibon o kormo [Munshi Mohammad Meherullah: His life and works] [Unpublished doctoral dissertation]. Islamic University, Kushtia.
22. Islami Biswakosh [The encyclopedia of Islam in Bengali] (Vol. 21). (1996). Islamic Foundation.
23. Kabir, N. (2013, September 15). Colonialism, politics of language and partition of Bengal, part XV. The Daily New Age. https://www.newageislam.com/islam-politics/nurul-kabir/sudhakar-group-maulana-muniruzzaman-islamabadi-interpreted-islam-bangla-cleanse-faith-islam-influences-hinduism-christianity-part-15/d/34753
24. Kärkkäinen, V.-M. (2007). The Trinity: Global perspectives. Westminster John Knox Press.
25. Khan, M. H. (2004). Munshi Mohammad Meherullah. Bangladesh Islamic Centre.
26. Khan, M. M. (2013). The Muslim heritage of Bengal. Kube Publishing.
27. Majumdar, R. C. (1960). Bengal in the nineteenth century. Elite Press Private Limited.
28. Malik, S. (2016). Landmarks in Indian legal and constitutional history (11th ed.). EBC Publishing.
29. Meherullah, M. M. (2007). Radde Kshristan o dalilul Islam [Refutation of Christianity and evidence of Islam]. In N. Helal (Ed.), Munshi Meherullah Rochonaboli [The compilations of Munshi Meherullah] (Vol. 2, pp. 1–150). Muslim Anushilon Songestha.
30. Santrac, A. S. (2013). Three I know not what: The influence of Greek philosophy on the doctrine of Trinity. In die Skriflig/In Luce Verbi, 47(1), Article 719. https://doi.org/10.4102/ids.v47i1.719
31. The Holy Bible: Containing the Old and New Testament. (n.d.). The Gideons International.
32. Talib, M. A. (1983). Munshi Mohammad Meherullah: Desh kal samaj [Munshi Mohammad Meherullah: Country, age, and society]. Islamic Foundation Bangladesh.
33. The Encyclopedia of Islam (Vol. 7). (1983). E. J. Brill.
34. Travers, R. (2007). Ideology and empire in eighteenth-century India: The British in Bengal. Cambridge University Press.
35. Woodrow, H. (1862). Macaulay’s minutes on education in India. The Baptist Mission Press.