Türkiye’de Kadınların İşgücüne Katılımı ve Ücretsiz Aile İşçiliği: Coğrafi Bir Değerlendirme

Öz

Dünyada cinsiyet eşitsizliklerin azaltılmasına yönelik önemli adımlar atılmış olsa da bu eşitsizlikler farklı düzey ve boyutlarda varlıklarını sürdürmektedir. Kadınların işgücüne katılım oranları ile ücretsiz aile işçiliğinin yaygınlığı, kadınların yaşam koşullarını doğrudan etkileyen temel göstergeler olması nedeniyle cinsiyet eşitsizliğinin ekonomik boyutunu yansıtmaktadır. Çalışmada, Türkiye’de kadınların işgücüne katılımı ve ücretsiz aile işçiliği, 2000 ve 2021 yıllarına ait İBBS-2 düzeyindeki veriler kullanılarak bölgesel ölçekte incelenmektedir. Bulgular; kadınların işgücüne katılımı, ücretsiz aile işçiliği ve ev işleri nedeniyle işgücü dışında kalma oranlarının bölgeler arasında belirgin eşitsizlikler sergilediğini; özellikle doğu ve güneydoğuda düşük katılımın sürekliliğini ortaya koymaktadır. Tarımsal çözülmeyle birlikte ücretsiz aile işçiliğinin payı gerilerken, ev işleri, işgücüne katılımı engelleyici bir faktör olmaya devam etmektedir. Ayrıca işgücüne katılımdaki oransal değişimlerin tek başına bir iyileşme göstergesi olarak ele alınmaması gerektiği; değişimlerin istihdamın niteliği ve enformel çalışma biçimleri üzerine mevcut literatür ışığında tartışılması gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kadınların işgücüne katılımı
• Ücretsiz aile işçisi
• İBBS2
• Türkiye

Female Labour Force Participation and Unpaid Family Workers in Türkiye: A Geographical Assessment

Öz

Although significant progress has been made in reducing gender inequalities worldwide, they persist across various levels and dimensions. Female labour force participation and unpaid family work reflect the economic dimension of gender inequality, as they directly affect women’s living conditions. This study examines female labour force participation and unpaid family work in Türkiye at the regional scale, using NUTS-2-level data for 2000 and 2021. The findings reveal that participation, unpaid family work, and being outside the labour force due to housework display marked regional inequalities, indicating the persistence of low participation, particularly in the eastern and southeastern regions. While the share of unpaid family labour declines with deagrarianisation, domestic labour continues to hinder labour force participation. It is also emphasized that proportional changes in labour force participation should not be considered sole indicators of improvement, and that these changes should be discussed, in light of the existing literature, in relation to the quality of employment and informal forms of work.

Anahtar Kelimeler

• Female labour force participation
• Unpaid family workers
• NUTS2
• Türkiye

Kaynakça

1. Acar Savran, G. (2004). Beden emek tarih: Diyalektik bir feminizm için. İstanbul: Kanat Kitap.
2. Akinyemi, F. O., Kupoluyi, J. A., & Akinyemi, A. I. (2016). Unpaid family workers. In C. L. Shehan (Ed.), Encyclopedia of Family Studies. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc. https://doi.org/10.1002/9781119085621.wbefs351
3. Antonopoulos, R. (2008). The unpaid care work/paid work connection (Working Paper No. 541). The Levy Economics Institute of Bard College.
4. Altuğ, F. & Almammadlı, G. (2025). Türkiye’de kadın istihdamının sektörel ve bölgesel düzeyde yoğunlaşma durumu. International Journal of Geography and Geography Education, (54), 164-193. https://doi.org/10.32003/igge.1488162
5. Atasü Topçuoğlu, R. (2012). Küreselleşme ve üretimin esnekleşmesi sürecinde kadın emeği. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 12(44), 3-9.
6. Aysan, M. F. (2014). Türkiye’nin demografik dönüşümü ve yeni meydan okumalar. L. Sunar (Ed.), Türkiye’de toplumsal değişim içinde (s. 67-88). Nobel Akademik Yayıncılık.
7. Barnett, R. C. (2004). Preface: Women and work: Where are we, where did we come from, and where are we going? The Journal of Social Issues, 60(4), 667-674.
8. Bardasi, E. & Wodon, Q. (2010). Working long hours and having no choice: Time poverty in guinea. Feminist Economics, 16(3), 45-78. https://doi.org/10.1080/13545701.2010.508574

9. Beaujot, R. & Liu, J. (2005). Models of time use in paid and unpaid work. Journal of Family Issues, 26(7), 924-946. https://doi.org/10.1177/0192513x04273583
10. Becker, G. S. (1981). Treatise on the family. Harvard University Press.
11. Becker, G. S. (1985). Human capital, effort, and the sexual division of labor. Journal of Labor Economics, 3(1, Part 2), 33-58. https://doi.org/10.1086/298075
12. Bergmann, B. R. (2005). The economic emergence of women. Gordonsville, Palgrave Macmillan.
13. Bora, A. (2005). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları.
14. Boratav, K. (1980). Tarımsal yapılar ve kapitalizm. Ankara Üniversitesi Basımevi.
15. Boserup, E. (2007). Woman’s role in economic development. Earthscan.
16. Breitkreuz, R. S., Williamson, D. L. & Raine, K. D. (2010). Dis-integrated policy: welfare-to-work participants’ experiences of integrating paid work and unpaid family work. Community, Work & Family, 13(1), 43-69. https://doi.org/10.1080/13668800902923753
17. Buğra, A. & Adar, S. (2008). Social policy change in countries without mature welfare states: The case of Turkey. New perspectives on Turkey, 38, 83-106. https://doi.org/10.1017/s0896634600004933
18. Buğra, A. & Keyder, Ç. (2006). The Turkish welfare regime in transformation. Journal of European social policy, 16(3), 211-228. https://doi.org/10.1177/0958928706065593
19. Caldwell, J. C. (1982). Theory of fertility decline. Academic Press.
20. Clark, C. (1957). The conditions of economic progress. Macmillan.
21. Crompton, R. (2006). Employment and the family: The reconfiguration of work and family life in contemporary societies. Cambridge University Press.
22. Daly, P. A. (1982). Unpaid family workers: Long-term decline continues. Monthly Labor Review, 105(10), 3-5.
23. Deere, C. D. & Doss, C. R. (2006). The gender asset gap: What do we know and why does it matter? Feminist Economics, 12(1-2), 1-50. https://doi.org/10.1080/13545700500508056
24. Dedeoğlu, S. (2000). Toplumsal cinsiyet rolleri açısından Türkiye’de aile ve kadın emeği. Toplum ve Bilim, 86(3), 139-170.
25. Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE). (2002). Çocuk İşgücü 1999. (Yayın Numarası: 2547).
26. Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE). (2003). Genel Nüfus Sayımı 2000: Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, Ankara (Türkiye Geneli Yayın Numarası: 2759 ve 81 il için hazırlanmış raporlar).
27. Ducoff, L. J. & Bancroft, G. (1945). Experiment in the measurement of unpaid family labor in agriculture. Journal of the American Statistical Assoc0(230), 205-213. https://doi.org/10.1080/01621459.1945.10501843
28. Dur, V. (2017). Women employment and family in Turkey: A comparison between perceptions and the theory. Sosyal Güvenlik Dergisi (Journal of Social Security). 7(2), 233-258.
29. Ecevit, M. (1994). Tarımda kadının toplumsal konumu: Bazı kavramsal ilişkiler. Amme İdaresi Dergisi, 27(2): 89- 106.
30. Erdut, T. (2005). İşgücü piyasasında enformelleşme ve kadın işgücü. Çalışma ve Toplum, 3(6), 11-49.
31. Ergün, Z. E. & Özmen Yılmaz, D. (2024). Cinsiyetli ve çelişkili bir kategori olarak ücretsiz aile işçiliğinin Türkiye’deki seyri. Çalışma ve Toplum, 4(83), 1585-1626. https://doi.org/10.54752/ct.1569674
32. Erol, S. (2015). Türkiye’de kadının çalışma hayatına katılımının belirleyicileri. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(3), 1-22.
33. Falconi, A. M., Weber, A. M., Cullen, M. R., Stefanick, M. L., Michael, Y. L. & Darmstadt, G. L. (2020). Shifts in women’s paid employment participation during the World War II era and later life health. The Journal of Adolescent Health: Official Publication of the Society for Adolescent Medicine, 66(1), 42-50.
34. Flora, C. B. (2014). Agricultural labor: Gender issues. Encyclopedia of agriculture and food systems içinde (ss. 123-130). Elsevier. https://doi.org/10.1016/b978-0-444-52512-3.00103-0
35. Hakim, C. (1991). Grateful slaves and self-made women: fact and fantasy in women’s work orientations. European Sociological Review, 7(2), 101-121. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.esr.a036590
36. Hakim, C. (1993). The myth of rising female employment. Work, Employment & Society: A Journal of the British Sociological Association, 7(1), 97-120. https://doi.org/10.1177/095001709371005
37. Hakim, C. (1995). Five feminist myths about women’s employment. The British Journal of Sociology, 46(3), 429-455. https://doi.org/10.2307/591850
38. Himmelweit, S. (1995). The discovery of “unpaid work”: the social consequences of the expansion of “work”. Feminist Economics, 1(2), 1-19. https://doi.org/10.1080/714042229
39. Hochschild, A. R. (2003). The second shift. Penguin Books.
40. International Labour Organization (ILO) Statistics Department. (2024). The impact of care responsibilities on women’s labour force participation. Geneva: International Labour Organization (ILO). https://doi.org/10.54394/lptt5569
41. Irwin, S. (2003). Interdependencies, values and the reshaping of difference: gender and generation at the birth of twentieth-century modernity. The British Journal of Sociology, 54(4), 565-584. https://doi.org/10.1080/0007131032000143591
42. Jung, A.-K. & O’Brien, K. M. (2019). The profound influence of unpaid work on women’s lives: An overview and future directions. Journal of Career Development, 46(2), 184-200. https://doi.org/10.1177/0894845317734648
43. Khan, N. R., Arif, G. M., Sabir, M. & Abbasi, J. Y. (2024). Unpaid work and women empowerment. Journal of Human Behavior in The Social Environment, 34(7), 1172-1191. https://doi.org/10.1080/10911359.2023.2251549
44. Kağıtçıbaşı, C. & Ataca, B. (2005). Value of children and Family Change: A three‐decade portrait from Turkey. Psychologie appliquee [Applied Psychology], 54(3), 317-337. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2005.00213.x
45. Kılıç, D. & Öztürk, S. (2014). Türkiye’de kadınların işgücüne katılımı önündeki engeller ve çözüm yolları: Bir ampirik uygulama. Amme İdaresi Dergisi, 47(1), 107-130.
46. Laslett, B. & Brenner, J. (1989). Gender and social reproduction: historical perspectives. Annual Review of Sociology, 15(1), 381-404. https://doi.org/10.1146/annurev.so.15.080189.002121
47. Lesthaeghe, R. (2010). The unfolding story of the second demographic transition. Population and Development Review, 36(2), 211-251. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2010.00328.x
48. Lesthaeghe, R. (2014). The second demographic transition: a concise overview of its development. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 111(51), 18112-18115. https://doi.org/10.1073/pnas.1420441111
49. Massey, D. (1994). Space, place and gender. University of Minnesota Press.
50. Mehrotra, S. & Parida, J. K. (2017). Why is the labour force participation of women declining in India? World Development, 98, 360-380. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2017.05.003
51. Nelson, B. J. (1984). Women’s poverty and women’s citizenship: Some political consequences of economic marginality. Signs, 10(2), 209-231. https://doi.org/10.1086/494134
52. Nussbaum, M. (2000). Women’s capabilities and social justice. Journal of Human Development, 1(2), 219-247. https://doi.org/10.1080/713678045
53. Öksüz, M. & Özgür, E. (2021). Emeğin etnikleşmesi ve feminizasyonu: Çay tarımında kadın ve Gürcü emeği. Coğrafya Dergisi / Journal of Geography, 43, 55-75. https://doi.org/10.26650/jgeog2021-845700
54. Özgür, E. M. (2004). Türkiye’de toplam doğurganlık hızının mekansal dağılışı. Coğrafi Bilimler Dergisi, 2(2), 1-12. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000047
55. Öztürk, S. (2018). Regional differences in labour force participation in Turkey. Sosyoekonomi, 153-168. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.312610
56. Öztürk, S. & Başar, D. (2018). Türkiye’de kadınların işgücü piyasasına yönelik tercihleri. Sosyal Güvenlik Dergisi, 8(2), 41-58. https://doi.org/10.32331/sgd.492887
57. Pearce, D. (1978). The feminization of poverty: Women, work, and welfare. The Urban & Social Change Review, 11(1-2), 28-36.
58. Peterson, J. (1987). The feminization of poverty. Journal of Economic Issues, 21(1), 329-337. https://doi.org/10.1080/00213624.1987.11504613
59. Reher, D. S. (2004). The demographic transition revisited as a global process. Population, space and place, 10(1), 19-41. https://doi.org/10.1002/psp.313
60. Rowe, B. R. & Hong, G.-S. (2000). The role of wives in family businesses: The paid and unpaid work of women. Family Business Review, 13(1), 1-13. https://doi.org/10.1111/j.1741-6248.2000.00001.x
61. Stockemer, D. & Byrne, M. (2012). Women’s representation around the world: The importance of women’s participation in the workforce. Parliamentary Affairs, 65(4), 802-821. https://doi.org/10.1093/pa/gsr063
62. Tilly, L. A. & Scott, J. W. (1989). Women, work and family. Routledge.
63. Tuysuz, S. & Mutlu, K. (2021). Kadın istihdamının coğrafyası ve bölgesel yakınsama. Türk Coğrafya Dergisi, (77), 131-144. https://doi.org/10.17211/tcd.897597
64. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (10 Mart 2021). Hanehalkı işgücü araştırmasında yapılan düzenlemelere ilişkin metodoloji dokümanı, https://www.tuik.gov.tr/indir/metodolojikDokumanlar/hia_metod_tr.pdf (Erişim tarihi: 01.03.2025).
65. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2020). İstatistiklerle Çocuk 2020. (Yayın Numarası: 4614).
66. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). 2021 Nüfus ve Konut Sayımı. (Yayın Numarası: 4727).
67. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025). İşgücü İstatistikleri (2000-2021). https://biruni.tuik.gov.tr/medas/ (Erişim tarihi: 29.12.2025).
68. Türkiye İstatistik Kurumu & UN Women. (2024). Türkiye’de istatistiklerle kadın 2024. Erişim adresi: https://turkiye.unwomen.org/tr/digital-library/publications/2025/05/turkiyede-istatistiklerle-kadin-2024
69. Vadnjal, J. & Zupan, B. (2009). The role of women in family businesses. Economic and Business Review, 11(2), 159-177. https://doi.org/10.15458/2335-4216.1265
70. Walby, S. (1989). Theorising patriarchy. Sociology, 23(2), 213-234. https://doi.org/10.1177/0038038589023002004
71. White, J. B. (1999). Para ile akraba: Kentsel Türkiye’de kadın emeği (A. Bora, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
72. World Economic Forum. (2025). Global Gender Gap Report 2025. Retrieved from https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2025/
73. Wicks, D., Mishra, G. & Milne, L. (2002). Young women, work and inequality: Is it what they want or what they get? An Australian contribution to research on women and workforce participation. Sociological Research Online, 7(3), 3-18. https://doi.org/10.5153/sro.737
74. Yıldırımalp, S., & Özdemir, A. (2013). Yapabilirlikten yoksunluk bağlamında Türkiye’de kadın yoksulluğu. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 2(4), 50-83.
75. Yıldırım, B. & Şahin, F. (2019). Esping-Andersen’in refah devleti sınıflandırması ve makro sosyal hizmet uygulamaları temelinde Türkiye’nin konumu. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 11(18). https://doi.org/10.26466/opus.542395
76. Yücesan Özdemir, G. (2010). “Ekmek ve Gül”: Güvencesiz çalışan kadınların sağlığı. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 10(37), 9-12.
77. Yüceşahin, M. M. (2009). Türkiye’nin demografik geçiş sürecine coğrafi bir yaklaşım. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(1), 1-25. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000096
78. Yüceşahin, M. M. (2011). Küresel bir süreç olarak demografik dönüşüm: Mekânsal bir değerlendirme. Coğrafi Bilimler Dergisi, 9(1), 11-27. https://doi.org/10.1501/cogbil_0000000115
79. Yüceşahin, M. M. & Özgür, E. M. (2008). Regional fertility differences in Turkey: Persistent high fertility in the southeast. Population. Space and Place, 14(2), 135-158. https://doi.org/10.1002/psp.480