Yerleşme Sistemi ve Kademelenme Araştırması: Denizli İli Örneği

Öz

Bu çalışma, Denizi ilinde yerleşme sistemi ve kademelenmesinin varlığı araştırmaktadır. Bu çerçevede, Denizli ilçelerine ilişkin demografik göstergeler, ekonomik göstergeler, sosyo–kültürel göstergeler, ulaşım göstergelerine ilişkin istatistiki veriler sayısal yöntemler yardımıyla analiz edilmiştir. Bu analizler sonucunda; Denizli ili yerleşme sistemi ve kademelenmesi beş kategoride sınıflandırılabilmiştir. Bu kategoriler, büyükkent, gidiş—geliş kuşağı merkezleri, kentsel alt bölge merkezleri, kırsal art bölge merkezleri ile zanaatçı kırsal merkezlerdir. Bu çalışmanın, kamusal hizmetlerin etkin, verimli ve dengeli sunumu açısından il/iller arası ya da havza/bölge ölçeğindeki planlama çalışmalarına katkı sunabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yerleşme sistemi
• Yerleşmeler kademelenmesi
• Ulaşım sistemi
• Ulaşım kademelenmesi
• Denizli

A Study on Urban Network and Its Hierarch: The Case of Denizli Province

Öz

This study investigates the existence of an urban network and its hierarchical structure in Denizli Province. Within this framework, statistical data on demographic, economic, socio-cultural, and transportation indicators of Denizli’s districts were analyzed using quantitative methods. As a result of these analyses, the urban network, and its hierarchy in Denizli Province can be classified into five categories. These categories are major cities as the primary service nodes, commuting nodes, urban sub-regional centers, rural hinterland centers, and artisanal rural centers. This study is likely to contribute to planning efforts at the provincial, interprovincial, and basin/regional scales, particularly regarding the efficient, effective, and balanced provision of public services

Anahtar Kelimeler

• Urban network
• Urban hierarchy
• Transportation network
• Transportation hierarchy
• Denizli

Kaynakça

1. Akkuş, M. (2025). Yerleşme sistemi ve kademelenme araştırması: Denizli ili örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Pamukkale Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Denizli.
2. Aydın, T. (1967). Ülke düzenleme ile ilgili yeni bir bölge anlayışına doğru, Mimarlık Dergisi, 5(43). 9–10. Aydın, T. (1972). Ülke düzenleme ilkeleri ve yerleşme sistemleri. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
3. Bölen, F. (1978). Anadolu’da yerleşme sisteminin evrim analizi ve çağdaş mekân düzenleme politikalarına etkilerinin incelenmesinde bir yöntem denemesi. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
4. Chadwick, G. (1978). A systems view of planning: towards a theory of the urban and regional planning (2. Baskı). Oxford: Pergamon Press.
5. Christaller, W. (1933). Central places in southern Germany. (C. W. Baskin, Translated in 1966). Prentice Hall: Englewood Cliffs.
6. Çezik, A. (1982). Kent eşiği araştırması: Türkiye için kent tanımı. Ankara: DPT Yayınları.
7. Dijkstra, L., Poelman, H., Veneri, P. (2019). The EU–OECD definition of a functional urban area. OECD Regional Development Working Papers (2019/11), Paris: OECD Publishing.
8. DPT (1982). Türkiye’de yerleşme merkezlerinin kademelenmesi. Cilt: I–II. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

9. Enön, Z. (1980). Türkiye’de kentlerin özel işlevlerinin belirlenmesinde ölçütler saptamak için bir araştırma. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
10. GEKA (2023). TR32 Düzey 2 Bölgesi Bölge Planı (2024–2028). Denizli: Güney Ege Kalkınma Ajansı (GEKA) Yayını. Gezim, G. (1968). Ülke yerleşmesi ve düzenlemesi üstüne, Mimarlık Dergisi, 3(53). 29–31.
11. Göçer, O. (1974). Şehirsel merkezler ve şehirsel kademelenme. İstanbul: İTÜ Yayınları.
12. Göçer, O. (1975). Şehirsel yoğunluk bölgeleri ve sınıflandırma kriterleri. İstanbul: İTÜ Yayınları.
13. Göçer, O. (1990). Ülke planlama ilkeleri. İstanbul: Yıldız Üniversitesi Yayınları.
14. Göney, S.E. (1977). Şehir coğrafyası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
15. Göney, S. (2012). Şehir bölgesi ve planlama, İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(9). 53–62. https://izlik.org/JA37XA98HW
16. Günindi, S. (2000). Yerleşmeler sistemi ve kentsel nüfus kademelenmesi: Marmara Bölgesi örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
17. Hacıhasanoğlu, B. (1980). İller için bir gelişmişlik göstergesi ve sıralama. Ankara: DPT Yayınları.
18. Hüsnet, E. (1998). K. Menderes Havzası alt bölgesinde yerleşim merkezlerinin kademelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
19. Kılıç, S.E. (2004). Şehirsel kademelenmenin mekânsal boyutta dağılımı ve kademelenmenin ortaya çıkardığı kentsel gruplaşmanın analizi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
20. KIRKEP (2021). Türkiye’de kırsal ve kentsel ekonomilerin entegrasyonu araştırma raporu. Ankara: Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü Yayınları.
21. McLoughin, J. B. (1969). Urban and regional planning: a system approach. New York: Praeger Press.
22. NİP (2019). Denizli İli 1/25.000 ölçekli nazım imar planı plan açıklama raporu. Denizli Büyükşehir Belediyesi, Denizli. OECD (2012). Redefining urban: A new way to measure metropolitan areas. Paris: OECD Yayınları.
23. ÖİK (2023). On ikinci kalkınma planı kentsel yaşam kalitesi özel ihtisas komisyonu raporu. Ankara: T.C Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Yayınları.
24. Özçağlar, A. (1996). Türkiye idari coğrafyası bakımından köy, bucak, ilçe, il ve belde kavramları üzerine düşünceler. AÜ DTCF Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 12, 7–24. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000053
25. Özçağlar, A. (2011). İdari coğrafya. Ankara: Ümit Ofset Yayınları.
26. Özçağlar, A. (2015). Yönetsel coğrafya. Ankara: Nika Yayınları.
27. Sakarya, A. (2013). Türkiye’de kentsel kademelenmenin lojistik sektörü açısından değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
28. SEGE (2025). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması. Ankara: Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü Yayınları.
29. Servet, H. (2019). Coğrafi işaretlerin dış ticaret kanalıyla bölgesel kalkınmaya etkisi: Denizli örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
30. Taneri, E. (1986). Bölge planlama. İstanbul: Yıldız Üniversitesi Yayınları. Tekeli, i. (1979). Mekân organizasyonlarına makro yaklaşım: Türkiye üzerine bir deneme. Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
31. Tolan, B., Yücel, A., Törüner, M. & Gürer, B. (1969). Türkiye’de iller itibarıyla sosyo–ekonomik gelişmişlik endeksi (1963–1967). Ankara: DPT Yayınları.
32. Tolan, B. (1972). Türkiye’de iller itibarıyla sosyo–ekonomik gelişmişlik endeksi (1963–1970). Ankara: DPT Yayınları.
33. Tunbul, M. (2000). Türkiye’deki şehirlerin fonksiyonel sınıflandırılması. Ankara: DPT Yayınları.
34. Tümertekin, E. (1965). Türkiye’deki şehirlerin fonksiyonel sınıflandırılması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
35. Tümertekin, E. (1973). Türkiye’de şehirleşme ve şehirsel fonksiyonlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
36. Ullman, E. (1941). A theory of location for cities. American Journal of Sociology, 46(6). 853–864. https://www.jstor.org/stable/2769394
37. Whebell, C.F.J. (1969). Corridors: A theory of urban systems. Annals of the Association of American Geographers, 59(1), 1–26. https://www.jstor.org/stable/2569520
38. YER–SİS (2020). Türkiye’de kentsel ve kırsal hizmet merkezleri raporu. Ankara: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Yayınları.
39. Zeyneloğlu, S. (2008). Türkiye’de yerleşim birimlerinin dağılımı ve merkezî yerlerin nüfuslarındaki değişim: Dengeli bir yerleşim dağılımı için öneriler. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
40. Zipf, G.K. (1949). Human behavior and the principle of least effort: an introduction to human ecology, Massachusetts: Cambridge University Press.