Late Holocene Paleogeography of Çiğli-Mavişehir Coastal Plain and Geoarchaeological Interpretations on Ancient Menemen Pier and Geçit Castle (İzmir)

Öz

The Çiğli–Mavişehir Coastal Plain, located on the northern margin of the İzmir Gulf, lies within the zone where the Gediz and Karşıyaka deltas converged during the Late Holocene (Meghalayan). This area has been an important settlement landscape preserving cultural traces from different periods. To understand how the shoreline and depositional environments of the plain changed throughout the Late Holocene and how cultural settlements were affected by these changes, 12 alluvial core drillings were conducted in the study area. Four cores, selected for their representative character of the Geçit Kale–Menemen Pier vicinity, were analyzed in terms of grain size, elemental composition, microfossils, and radiocarbon (14C) dating. In addition, 91 drillings carried out by private drilling companies were monitored on-site and drilling logs were recorded. Based on these data, the palaeoshorelines of the area for 3000, 2000, 1000, 500, and 200 years BP were reconstructed. It was also determined that the ancient Menemen Pier and Geçit Kale were located along the eastern shores of the Mavişehir Lagoon during the shoreline configuration of approximately 200 years BP.

Anahtar Kelimeler

• Çiğli
• Mavişehir
• Late Holocene
• Paleogeography
• Geoarchaeology

Çiğli-Mavişehir Kıyı Düzlüğünün Geç Holosen Paleocoğrafyası ve Eski Menemen İskelesi ile Geçit Kale Üzerine Jeoarkeolojik Değerlendirmeler (İzmir)

Öz

İzmir Körfezinin kuzey kenarındaki Çiğli-Mavişehir Kıyı Düzlüğü Gediz ve Karşıyaka deltalarının Geç Holosen (Meghalayan) boyunca birbirine doğru gelişerek buluştuğu kesimde yer almaktadır. Bu yer farklı dönemlere ait kültürel izleri barındıran önemli bir yaşam alanı olmuştur. Her iki deltanın gelişim süreçlerinden etkilenerek şekillenen düzlüğün kıyı çizgisinin ve ortamlarının Geç Holosen’de nasıl değiştiğini ve kültür-yerleşimlerin bunlardan nasıl etkilendiği anlamak amacıyla alanda 12 adet alüvyon delgi sondaj gerçekleştirilmiştir. Bunlardan Geçit Kale-Menemen İskelesi çevresini iyi temsil ettiği için seçilen 4 sondajın sedimanlarının tane boyu, element ve mikrofosil analizleri ve 14C tarihlemeleri yapılmıştır. Ayrıca özel sondaj şirketlerince yapılan 91 adet sondaj yerinde izlenmiş ve sondaj notları tutulmuştur. Bu bilgilerin ışığında sahanın GÖ 3000, 2000, 1000, 500 ve 200 kıyı çizgileri belirlenmiştir. Eski Menemen İskelesi ve Geçit Kale’nin GÖ 200 yılı kıyısındaki Mavişehir Lagünü’nün doğu kıyılarında yer aldığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çiğli
• Mavişehir
• Geç Holosen
• Paleocoğrafya
• Jeoarkeoloji

Kaynakça

1. Aksu, A. E., & Piper, D. J. W. (1983). Progradation of the late Quaternary Gediz delta, Turkey. Marine Geology, 54(1-2), 1-25. https://doi.org/10.1016/0025-3227(83)90006-3
2. Arpat, E., & Bingöl, E. (1969). Ege Bölgesi graben sisteminin gelişimi üzerine düşünceler. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 73(73), 1-9.
3. Aydın, İ. (2004). Otolith microstructure and daily increments, a self study report. Japan International Cooperation Agency (JICA), Usa Marine Biological Institute Kochi University.
4. Baykara, T. (1974). İzmir şehri ve tarihi. Ege Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü Yayınları No. 2, Ege Üniversitesi Matbaası.
5. Bozkurt, E. (2001). Neotectonics of Turkey–a synthesis. Geodinamica Acta, 14(1-3), 3-30. https://doi.org/10.1080/09853111.2001.11432432
6. Bozkurt, E., & Oberhänsli, R. (2001). Menderes Massif (Western Turkey): Structural, metamorphic and magmatic evolution–a synthesis. International Journal of Earth Sciences, 89(4), 679-708. https://doi.org/10.1007/s005310000173
7. Brown, A. G. (1997). Alluvial geoarchaeology: Flood plain archaeology and environmental change. Cambridge University Press.
8. Brückner, H. (1997). Coastal changes in western Turkey-Rapid delta progradation in historical times. In F. Briand & A. Maldonado (Eds.), Transformations and evolution of the Mediterranean coastline içinde (63-74). CIESM Science Series 3.

9. Butzer, K. W. (1964). Environment and archaeology: An introduction to Pleistocene geography. Aldine. Çayır, Ü. (2025). Panaztepe kazıları. Yerel Kimlik, 69, 20–25.
10. Erkanal Ö. A. (2018). Panaztepe I. Die Friedhöfe von Panaztepe. Türk Tarih Kurumu. Ankara.
11. Davidson, D. A., & Shackley, M. L. (Eds.). (1976). Geoarchaeology: Earth science and the past. Duckworth Publishers.
12. Doğer, E. (1998). İlk iskânlardan Yunan işgaline kadar Menemen ya da Tarhaniyat tarihi. Sergi Yayınevi. Erdoğan, B. (1990). İzmir-Ankara Zonu ile Karaburun Kuşağının tektonik ilişkisi. MTA Dergisi, 110, 1-15.
13. Erinç, S. (1955). Gediz ve Büyük Menderes deltalarının morfolojisi. İçinde Dokuzuncu Coğrafya Meslek Haftası tebliğler ve konferanslar (33-36). Türk Coğrafya Kurumu Yayınları.
14. French, C. (2015). A handbook of geoarchaeological approaches for investigating landscapes and settlement sites. Oxbow Books.
15. Gökçen, N. (1993). Paleobiyolojik ortamlar. Dokuz Eylül Üniv. Müh. Fak. Yayınları, no.231. 120s. İzmir.
16. Göncü, H., & Yolaçan, B. (2018). Yeni tespitler ve gözlemlerle Leukai yerleşimi. Uluslararası Aliağa ve Çevresi- Aiolis Bölgesi- Arkeoloji ve Disiplinler Arası Araştırmalar Sempozyumu 27-28 Eylül 2018 Bildiri Özeti, İzmir, Türkiye.
17. Güzel, E. (2019). Seyahatname ve gravürlerde Ege Bölgesi kale mimarisi. Turkish Studies, 14(2), 71-91. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12485
18. Hakyemez, M. Y., Göktaş, F., & Erkal, T. (2013). Gediz grabeninin Kuvaterner jeolojisi ve evrimi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 56(2), 1-26. https://dergipark.org.tr/en/pub/tjb/article/298799?issue_id=28126
19. Hinsbergen D.J.V., (2010). A key extensional metamorphic complex reviewed and restored: The Menderes Massif of western Turkey, Earth-Science Reviews 102, 60–76, Elsevier. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2010.05.005 Huggett, R. J. (2011). Fundamentals of geomorphology (3. bs.). Routledge.
20. İlhan, R., Vardar, S., Karadaş, A., Öner, E., Kayan, İ., & Çayır, Ü. (2023). Gediz Deltasının paleocoğrafyası ve Panaztepe’nin jeoarkeolojisi. İçinde R. Arslan & E.Öner, Manfred Osman Korfmann anısına Arkeoloji-Paleocoğrafya-Jeoarkeoloji Araştırmaları II (589-646), EÜ.Yay No: 225,. İzmir. E-ISBN: 978-605-338-441-0
21. İlhan, R., Vardar, S., & Öner, E. (2019). Panaztepe 2018 yılı paleocoğrafya ve jeoarkeoloji araştırmaları (Menemen-İzmir). İçinde 41. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 17-21 Haziran 2019, Diyarbakır, 35.Arkeometri Sonuçları Toplantısı (239-258).
22. Kara, E. (2023). Gediz Deltası’nın Holosen paleocoğrafyası ve Panaztepe’nin jeoarkeolojisi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
23. Kara, E., Vardar, S., Öner, E., İlhan, R., & Karadaş, A. (2023). Geoarchaeolgical Interpretations on Panaztepe Ancient Settlement (Menemen‐İzmir). In İ. Cürebal & M. Poyraz (Eds.), IAG Regional Conferance of Geomorphology, 12-14 September 2023, Cappadocia, Nevşehir, Türkiye, “Geoheritage and Geodiversity”, Abstract Book (ss. 120).
24. Karadaş, A. (2014a). Bornova Ovası (İzmir) Holosen paleocoğrafyası ve kıyı çizgisi değişimleri. Ege Coğrafya Dergisi, 23(2), 37-52.
25. Karadaş, A. (2014b). İzmir’in bilinen ilk yerleşmesi Yeşilova Höyüğü’nde jeoarkeoloji ve paleocoğrafya araştırmaları. Ege Coğrafya Dergisi, 23(1), 43-55.
26. Karadaş, A., İlhan, R., Vardar, S., Öner, E., & Ersoy, A. (2023). Smyrna Agorası çevresinde (Konak-İzmir) Holosen kıyı çizgisi değişmelerine ait ön bulgular. Erciyes Akademi, 37(3), 1095-1126. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1274700
27. Kayan, İ. (1988). Late Holocene sea-level changes on the Western Anatolian coast. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 68(2-4), 205-218. https://doi.org/10.1016/0031-0182(88)90040-5
28. Kayan, İ. (2002). Yeni bir yaklaşım: Jeoarkeoloji. Toplumsal Tarih, 101, 64-66.
29. Kayan, İ. (2012). Kuvaterner’de deniz seviyesi değişmeleri. İçinde N. Kazancı & A. Gürbüz (Ed.), Kuvaterner Bilimi. (ss. 570). Ankara Üniversitesi Yay. No: 350. Ankara.
30. Kayan, İ. & Öner, E. (2013): “Bayraklı Höyüğü (İzmir) Çevresinin Holosen’deki Jeomorfolojik Gelişimi. İçinde E. Öner (Ed.) Profesör Doktor Asaf Koçman’a armağan (ss. 135-158). Ege Üniversitesi Yayınları Edebiyat Fakültesi Yayın No: 180, XXVIII+572, Ege Üniversitesi Basımevi, Bornova, İzmir.
31. Kayan, İ.& Öner, E. (2022) Arkaik Dönem’de İonia paleocoğrafyası. İçinde N. Tekdemir, Y. Ersoy & Koparal E. (Eds.) İonialılar: Ege kıyılarının bilge sakinleri (İonia bölgesinin derin tarihi) (ss. 525), 1. Baskı: İstanbul, Aralık 2022, Yapı Kredi Yayınları – 6108, ISBN 978-975-08-5500-9. Baskı: Ofset Yapımevi, İstanbul.
32. Kayan, İ., & Öner, E. (2015). Sedimantolojik ve paleontolojik verilerle Gediz delta ovasında (İzmir) alüvyal jeomorfoloji araştırmaları. Ege Coğrafya Dergisi, 24(2). https://dergipark.org.tr/en/pub/ecd/article/267950
33. Kayan, İ., & Öner, E. (2016): Larissa Antik Kenti çevresinin coğrafi özellikleri, paleocoğrafik evrimi ve jeoarkeolojik değerlendirmeler. İçinde T. Saner (Ed.), Larisa Buruncuk mimari araştırmaları (ss. 95). İstanbul: Ege Yayınları.
34. Kiepert, H. (1890). Carte de la partie occidentale de l'Asie mineure [Harita]. The University of Chicago Library. https://www.lib.uchicago.edu/e/collections/maps/kiepert/ Kiepert, R. (1911). Karte von Kleinasien [Harita]. Library of Congress. https://www.loc.gov/item/2012586598/
35. Koçman, A., Kayan, İ., Sezer, L. İ., Gümüş, H., Emekli, G., Mutluer, M., Işık, Ş., Erlat, E., Soykan, F., Karadağ, A., & Kara, N. (1996). İzmir’de 3-4 Kasım 1995 Karşıyaka sel felaketi. Ege Üniversitesi İzmir Uygulama ve Araştırma Merkezi.
36. Lambeck, K. (1995). Late Pleistocene and Holocene sea-level change in Greece and south-western Turkey: a separation of eustatic, isostatic and tectonic contributions. Geophys. J. Int., 122, 1022–1044. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1995.tb06853.x
37. Lambeck, K., & Bardt, E. (2000). Sea-level change along the French Mediterranean coast for the past 30 000 years. Earth Planet. Sci. Lett., 175, 203–222. https://doi.org/10.1016/S0012-821X(99)00289-7
38. Lambrianides, K., Spencer, N., Vardar, S., & Gümüş, H. (1996). The Madra Çay Delta archaeological project, first preliminary report: Geomorphological survey and borehole sampling of the Altınova coastal plain on the Aegean coast of northwest Turkey. Anatolian Studies, 46, 167-200. https://doi.org/10.2307/3643004
39. Lyell, C. (1830). Principles of geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth’s surface, by reference to causes now in operation (1. bs.). John Murray.
40. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. (2002). 1/500.000 ölçekli Türkiye jeoloji haritası: İzmir paftası [Harita]. MTA Genel Müdürlüğü Yayınları.
41. Öner, E. & Kayan, İ., 2006. İzmir Körfezi kıyılarında alüvyon birikimi ile Karşıyaka ve Bayraklı kıyılarının şekillenmesi. İçinde Karşıyaka Kültür ve Çevre Sempozyumu Bildiri Kitabı (8-22), İzmir.
42. Öner, E., & Vardar, S. (2018). Gediz Deltası paleocoğrafyasında Panaztepe’nin limanını bulma umudu. Journal of Awareness, 3(5), 1-18.
43. Öner, E., & Vardar, S., (2019). Panaztepe ve Limankent 2017 Yılı Paleocoğrafya-Jeoarkeoloji Araştırmaları (Menemen-İzmir), İçinde C. Keskin (Ed.), 34. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, (221-238), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Ana Yayın No: 3629, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayın No: 185, Ankara.
44. Öztürk, H., & Alpaslan, H. İ. (2022). Osmanlı Döneminde İzmir kaleleri ve değişen işlevleri. İçinde O. Gökçe & A. Kılıç (Eds.), Şehir kültür medeniyet: Çakabey’den günümüze İzmir (249-260). İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi. Pirazzoli, P. A. (1996). Sea-level changes: the last 20,000 years. Wiley.
45. Pirazzoli, P. A. (2005). A review of possible eustatic, isostatic and tectonic contributions in eight late-Holocene relative sea-level histories from the Mediterranean area. Quaternary Science Reviews, 24(18-19), 1989-2001. Pirazzoli, P.A., (1991). World Atlas of Holocene sea level changes. Elsevier, Amsterdam, 300p.
46. Pollard, A. M. (1999). Geoarchaeology: An introduction. İçinde A. M. Pollard (Ed.), Geoarchaeology: Exploration, environments, resources içinde (7-14). The Geological Society.
47. Saner, T., Richter, E., Külekçi, İ., Öztürk Akan, F. (2024). The Late Archaic Fort in Larisa East (Aeolis) with an emphasis on masonry techniques. Istanbuler Mitteilungen, 74, 149–206. https://doi.org/10.34780/16dt-d1b6
48. Steward, J. H. (1972). Theory of culture change: The methodology of multilinear evolution. University of Illinois Press. (Orijinal eser 1955 yılında yayımlanmıştır).
49. Şahin, İ. (2022). İzmir ilçe ve belde adlarında yeradcıl dönüşüm (transformasyon) biçimleri. İçinde O. Gökçe & M. Gülaçar (Eds.), Şehir kültür medeniyet: Çakabey’den günümüze İzmir (2031-2052). İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi.
50. Umar, B. (1993). Türkiye’deki tarihsel adlar. İnkılâp Kitabevi.
51. Ülker, N. (1981-1982). Batılı gözlemcilere göre XVII. yüzyılın ikinci yarısında İzmir şehri ve ticari sorunları. Tarih Enstitüsü Dergisi, 12, 321.
52. Vardar, S. (2018). Sedimantolojik ve mikropaleontolojik verilerle Güzelhisar Çayı kıyı ovasının Holosen paleocoğrafyası. Doğu Coğrafya Dergisi, 23(39), 131-148. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.430855
53. Vardar, S. (2020). Middle Holocene coastline of Izmir Gulf and geoarcheological interpretations. İçinde C. Çakmak (Ed.), İzmir: Search of the past (3-20). Ege University Publications.
54. Vardar, S., Çayır, Ü., Öner, E., İlhan, R., Karadaş, A., & Kara, E. (2022) Panaztepe Mezarlığı kazı alanından elde edilen yeni bilgilerin ışığında jeoarkeolojik değerlendirmeler (Menemen - İzmir). İçinde Uluslararası Jeomorfoloji Sempozyumu – 2022 / Kula – Salihli. 6-8 Ekim 2022 Özetler
55. Vardar, S., Kara, E., Demirel, D., & Gezer, A. S. (2023). Karşıyaka ve Alsancak deltalarının Orta Holosen kıyı çizgisi ve paleocoğrafya değerlendirmeleri. İçinde R. Arslan & E. Öner (Eds.), “Manfred Osman Korfmann" anısına arkeoloji-paleocoğrafya-jeoarkeoloji araştırmaları II (741-754). Ege Üniversitesi Yayınları.
56. Vardar, S., & Öner, E. (2018). Gediz Deltasının Jeomorfolojisi ve Panaztepe (Menemen-İzmir), İçinde Avcıoğlu, M., Kurttaş, T., Köksal, F.T., Eyüboğlu, Y., Baba, A., & Yiğitbaş, E. (Eds.), 71. Uluslararası Katılımlı Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Özleri, 23-27 Nisan 2018 (460-461), Ankara.
57. Waters, M. R. (1992). Principles of geoarchaeology: A North American perspective. University of Arizona Press. Wilkinson, K. (2003). Environmental archaeology: Approaches, techniques & applications. Tempus.