An Analysis of the Importance and Conservation of Adobe Material in the Traditional Architecture of Elazığ

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 170 - 189, 31.12.2025

Nihal Arda Akyıldız , Murat Şahin

https://doi.org/10.58608/augsfd.1805801

Öz

Abstract

In recent years, the construction industry has created serious threats worldwide due to the ecological damage caused by issues such as global warming and waste management resulting from the energy consumed in the production and use of building materials. In this context, renewable energy sources and materials that support ecology and reduce environmental problems have gained increasing importance. Consequently, numerous scientific studies and applications have been carried out in the construction industry on the use of ecological materials and nature-friendly construction systems. Interest in traditional architectural criteria, construction techniques, and materials has also increased due to their noteworthy solutions in recent times. Earth-based adobe material, one of the building materials of traditional architecture, and its unique construction technique have also become a highly noteworthy topic in the field of ecological architecture in recent times. The low energy consumption in the production of earth-based adobe material, its compatibility with environmentally friendly construction techniques in application areas, along with its features supporting waste management and user comfort, have made it more appealing in the field of architecture. The study focuses on the extent to which the approach to preserving traditional architecture in rural/urban settlement areas in Elazığ is rationalist in terms of building/settlement scale, with reference to the contributions that mudbrick structures can make to preservation and ecological urban development. In this sense, the study aims to highlight the importance of transferring traditional settlement areas to the future with their unique elements and socio-cultural values through conservation interventions at the building and settlement scale. The study will reveal the value of traditional mudbrick structures, which have survived to the present day with their spatial qualities and nature-friendly architectural features, in the context of their preservation and transmission to future generations. The method of the study will be evaluated in addition to the literature and field research on the design criteria, construction methods and construction methods of adobe/earth-based structures in the Elazığ region, as well as the importance of the implementation of conservation interventions at the building and settlement scale. The study aims to reveal the potential of preserving the spatial values of structures built with adobe-based building materials, which are located within traditional settlement areas with their unique characteristics, for the future through conservation interventions, as well as their contribution to ecology.

Anahtar Kelimeler

Keywords: Traditional Architecture , Adobe , Earth-Based Materials , Ecology , Elazığ

Elazığ Geleneksel Mimarisinde Kerpiç Malzemenin Önemi ve Korunumu Üzerine İrdeleme

Öz

Özet

Son yıllarda inşaat endüstrisi, yapı malzemelerinin üretimi ve kullanımında sarf edilen enerjinin yol açtığı küresel ısınma ve atık yönetimi gibi konuların ekolojiye olan zararları tüm dünyada ciddi tehditler yaratmıştır. Bu bağlamda ekolojiyi destekleyen ve çevre sorunlarını azaltan yenilenebilir enerji kaynakları ve malzemeleri her geçen gün daha büyük önem kazanmıştır. Buradan hareketle yapım endüstrisinde ekolojik malzeme kullanımı ve doğa dostu yapım sistemlerine yönelik pek çok bilimsel çalışma ve uygulamalar da gerçekleştirilmektedir. Son dönemde dikkat çeken çözüm değeriyle geleneksel mimari kriterleri, yapım teknikleri ve malzemelerine olan ilgi de bu nedenle artmıştır. Geleneksel mimarinin yapı malzemelerinden biri olan toprak esaslı kerpiç malzeme ve özgün yapım tekniği son dönemde ekolojik mimari alanında da oldukça dikkat çeken bir konu olmuştur. Toprak esaslı kerpiç malzemenin düşük enerji harcayarak üretimi, uygulama alanlarında çevre dostu yapım tekniklerine sahip oluşu yanında atık yönetimi ile kullanıcı konforunu destekleme özellikleri de mimarlık alanında daha dikkat çekici hale gelmiştir. Çalışma ile Elazığ kırsal/kentsel yerleşim alanlarındaki geleneksel mimarinin yapı / yerleşim ölçeğindeki koruma anlayışının ne derece rasyonalist olduğu konusundan referansla kerpiç yapıların korunma ve ekolojik kentsel gelişime sunacağı katkılara odaklanılmıştır. Bu anlamda çalışma, geleneksel yerleşim alanlarının özgün unsurları ve sosyo-kültürel değerleriyle; yapı ve yerleşim ölçeğinde sağlanacak koruma müdahaleleri ile geleceğe aktarılmasının önemine dikkat çekmeyi hedeflemektedir. Çalışma, mekânsal nitelikleri ve doğa dostu mimari özellikleriyle günümüze kadar ulaşabilmiş olan geleneksel kerpiç yapıların korunma ve gelecek kuşaklara aktarma bağlamındaki değeri ortaya konacaktır. Çalışmanın yöntemi, Elazığ bölgesindeki yerleşim alanındaki kerpiç/toprak esaslı yapıların tasarım kriterleri, yapım yöntemlerine ilişkin literatür ve saha araştırması yanında, koruma müdahaleleri hususunun yapı ve yerleşim ölçeğindeki uygulamalarının önemi de değerlendirilecektir. Çalışma, özgün nitelikleriyle geleneksel yerleşim alanları içinde yer alan kerpiç esaslı yapı malzemelerinin kullanıldığı yapıların mekânsal değerlerinin korunma müdahaleleriyle geleceğe kazandırılmasındaki potansiyeli yanında ekolojiye olan katkısını da gözler önüne sermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Geleneksel Mimari , Kerpiç , Toprak Esaslı Malzeme , Ekoloji , Elazığ

Kaynakça

• Acun, S. & Gürdal, E. (2003). Yenilenebilir Bir Malzeme Kerpiç ve Alçılı Kerpiç. Türkiye Mühendislik Haberleri, 427, 71-77.
• Akagawa, N. (2005). Intangible Heritage in Urban Planning Process, Case Study: Chao Phraya Riverscape, Thailand. 8th International Conference of The Asian Planning Schools Association. (11-14 September).
• Akyıldız, N. A. (2020a). Evaluation of Sustaınable Traditional Buildings in The Context of Energy Efficiency and Conservation. International Journal of Research- Granthaalayah IJRG, 8(4), 200-215.
• Akyıldız, N. A. (2020b). The Importance of Vernacular Architecture with Tangible Cultural Heritage Value in Sustaınable Development: Analysis of Traditional Safranbolu Town. International Journal of Engineering Research and Development, 16(11), 49-57.
• Arpacıoğlu, Ü. (2006). Geçmişten Günümüze Kerpiç Malzeme Üretim Teknikleri ve Güncel Kullanım Olanakları. 3. Ulusal Yapı Malzemesi Kongresi, Bildiri Kitabı, (ss. 667-679), İstanbul.
• Arpacıoğlu, Ü. (2016). Kırsal Sürdürülebilirlikte Yeni Bir Model: Köyünü Yaşat Projesi. Yapı Dergisi, 421, 132-138. Arseven, C. E. (1956). Türk Sanatı Tarihi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Atıci, K. (2025). Hüseynik (Ulukent) Kent Dokusu Ve Kırsal Turizm Üzerine Bir Değerlendirme. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi, 12(23), 19-43.
• Bektaş, C. (1978). Halkın Elinden Dilinden. Mimarlık, 16(156), 3-6.
• Bektaş, C. (2001). Halk Yapı Sanatı. Literatür Yayınları.
• Blondet, M. & Garcia, G. V. (2011). Adobe construction. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2025, http://www.world-housing.net/wp-content/uploads/2011/06/Adobe_Blondet.pdf
• Binan, D. (2007). Tarihi ve Mimari Kültürel Miras Alanlarının Sürdürebilir Korunması. Şehir ve Toplum, 9, 23-32. Bunting, B. (1983). John Gaw Meem: Southwestern Architect. University of New Mexico Press.
• Çelebi, M. R. (2012). Anadolu Kerpiç Mimarlığı. Altın Medya Yayınları.
• Danık, E. (1997). “Harput Kalesi”, Vakıflar Dergisi, 26, 313-334.
• Danık, E. (2001). Ortaçağ’da Harput. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Demirtaş, M. E. & Gülten, A. (2025). Evaluation of the Energy Performance of Adobe Structures Constructed Using Modern Techniques for a Sustainable Future: The Case of Elazığ. International Journal of Innovative Engineering Applications, 9(1), 47-58. https://doi.org/10.46460/ijiea.1583130
• Diker, B. & Yazıcıoğlu, F. (2020). An Assessment of Thermal Performance in Adobe Structures. In Kerpic’20 – Healthy Buildings: The Role of Earthen Materials on Providing Healthy and Sustainable Indoor Environment. Duran, E. (2009). Sürdürülebilir turizm kapsamında toplumsal ve kültürel kimliğin korunması: Gökçeada örneği. [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
• Ekici, O. (2024). Elazığ- Hüseynik (Ulukent) geleneksel evlerindeki yapısal sorunların görsel tespiti ile evlerde kullanılan kerpiç malzeme örneklerinde Sem-Xrd analizi ve değerlendirilmesi, [Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi]
• Esin T. & Yüksek İ. (2008). A Study on Ecological Properties of Building Materials Used in Traditional Buildings (in Turkey). Emerald Insight Journal. 26(5/6), 229-241.
• Geçer, E., Şentürk, İ. & Büyükgüngör, H. (2019). Yeşil Bina Tasarımında Su ve Enerji Yönetimi Üzerine Uygulama Örneği. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(2), 332-343.
• Houben, H. & Guillard, H. (1994). Earth Construction: A Comprehensive Guide. Intermediate Technology Publications.
• Ito, N. (2003). Intangible cultural heritage ınvolved in tangible cultural heritage. ICOMOS 14th General Assembly and Scientific Symposium.
• Kafescioğlu, R.(2017). Çağdaş yapı malzemesi toprak ve alker. İstanbul: İTÜ Vakfı Yayınları.
• Karakaş, S. (2008). Elazığ geleneksel konut kültürü [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi].
• Karakul, Ö. (2011). An integrated approach to conservation based on the interrelations of tangible and intangible cultural properties. METU Journal of The Faculty of Architecture, 28(2), 105-125.
• Karakul, Ö. (2015). An integrated methodology for the conservation of traditional craftsmanship in historic buildings. International Journal of Intangible Heritage, 10, 135-144.
• Karakul, Ö. (2019). Kerpiç mimaride bezeme. Yapı Dergisi, 447, 64-71.
• Kalkan, S. & Engin, N. (2024). Geleneksel kerpicin katkı maddeleri ile özelliklerinin iyileştirilmesi üzerine bir inceleme. Uluslararası Mühendislik Araştırma ve Geliştirme Dergisi, 16(2), 721–734. DOI: 10.29137/umagd.1452808.
• Kocaman, M. (2018) Elazığ ili Hüseynik Köyiçi bölgesi yerleşim dokusu ve geleneksel evleri, [Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi].
• Koçu, N. & Koçu, Ş. (2006). Beyşehir Kurucuova Yöresi Geleneksel Kerpiç Evleri ve Özellikleri. I. Uluslararası Beyşehir ve Yöresi Sempozyumu, Bildiriler Kitabı (ss. 508-516). Konya.
• Leblebicier, Y. & Akıncı, A. (2021). Ekolojik yeni nesil kerpiç. Bilim Armonisi, 4(2), 12-19. https://doi.org/10.37215/bilar.827628
• Mora-Ruiz, V., Soto-Paz, J., Attia, S. & Mejía-Parada, C. (2025). Sustainable earthen construction: A meta-analytical review of environmental, mechanical, and thermal performance. Buildings, 15(6), 918. https://doi.org/10.3390/buildings15060918.
• Morton, T., Stevenson, F., Taylor, B. & Smith, C. (2005). Low cost earth brick construction: Monitoring and evaluation. Arc. Architects, ISBN 0-9550580-0-7.
• Olgun, T. N. (2022). Geleneksel konutların korunmasına yönelik bir inceleme: Elazığ evleri örneği. İDEALKENT, 13(38), 2330-2364.
• Olgun, T. N. & Bahtiyar Karatosun, M. (2020). Anatolian rural adobe architectural heritage: case of Seyituşağı rural settlement. Journal of Engineering and Architecture, 8(2), 90-103 Olgun, T. N. & Bahtiyar Karatosun, M. (2019). Rural architectural heritage conservation and sustainability in Turkey: The Case of Karaca Village of Malatya Region. International Journal of Design & Nature and Ecodynamics, 14(3), 195-205.
• Olgun, T. N. (2024). Elazığ/Hüseynik mahallesi’nde geleneksel yapıların korunması üzerine bir inceleme: 23 No’lu konut örneği. Journal of Socıal, Humanıtıes and Admınıstratıve Scıences (JOSHAS), 9(68), 3467-3485. Olgun, T. N., Akyıldız, N. A., Gülten, A., Bektaş Ekici, B. & Açıkgenç Ulaş, M. (2019). Doğal yapı malzemelerinin sürdürülebilirlik bağlamında değerlendirilmesi: Kerpiç malzeme örneği. III. Anadolu Uluslararası Uygulamalı Bilimler Kongresi, 705-712.
• Özer, G., & Oral, M. (2017). Sürdürülebilirlik bağlamında; geleneksel mimaride iklimle uyumlu yapılar: Elazığ-Harput evleri üzerinde inceleme. Akademia Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 2(3), 83-91.
• Özgünler, M. (2017). Kırsal sürdürülebilirlik bağlamında geleneksel köy evlerinde kullanılan toprak esaslı yapı malzemelerinin incelenmesi. Journal of Architectural Sciences and Applications, 2(2), 33-41.
• Pultar, M. (1997). A Structured Approach to Cultural Studies of Architectural Space. Culture and Space in the Home Environment, Critical Evaluations and New Paradigms, İTÜ Faculty of Architecture in Collaboration with IAPS, İstanbul.
• Rudofsky, B. (1965). Architecture without Architects: A Short Introduction to Non-Pedigreed Architecture. New York: Doubleday & Company Inc.
• Sarışın, Ş. & Özbudak Akça, B. (2022). Yeni yapılaşmalarda kent kimliği-kentsel bellek ilişkisinin incelenmesi: Elazığ örneği. Kent Akademisi, 15(D.Ü. 2. Uluslararası Mimarlık Sempozyumu Özel Sayısı), 168-194. Saygılı, R. (2015). Elazığ Haritası: 10 Ekim 2025 tarihinde https://www.milliyet.com.tr/egitim/haritalar/elazig-haritasi-elazig-ilceleri-nelerdirelazig-ilinin-nufusu-kactir-kac-ilcesi-vardir-6311220 adresinden erişildi. Torgal, P. F. & Jalali, S. (2012). Earth Construction: Lessons From The Past For Future Eco-Efficient Construction. Construction and Building Materials 29, 512-519.
• URL-1. (t.y.). Santa Fe kerpiç yapılar. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2025 https://www.visittheusa.com/destination/santa-fe Uzun, C. (2014). 17. yüzyılda Harput Ulu Camii, Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi, I(2), ss. 29-48. Ünal A. M. (1989). XVI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Türk Tarih Kurumu.
• Ünal A. M. (1997). 1646 (1056) Tarihli Harput Kazâsı Avârız Defteri. Tarih İncelemeleri Dergisi, XII, ss. 9-73. Ünsal, B. (1960). Mimarlık Tarihi. İTO Yayınları.
• Vyas, S., Ahmed, S. & Parashar, A. (2014). BEE (Bureau of Energy Efficiency) and green buildings. International Journal of Research, 1(3), 24-33.