Hak Kuşakları Sınıflandırması ve 1791 Haiti Devrimi Örnekleriyle İnsan Hakları Yazınımızda Batı Kökenli Olmayan Yaklaşımların İhmali

Yıl 2025, Cilt: 74 Sayı: 4, 2149 - 2195, 30.12.2025

Necdet Umut Orcan

https://doi.org/10.33629/auhfd.1677926

Öz

Türk insan hakları yazınımızda, Karel Vasak’ın kuşaklar sınıflandırması gibi oldukça tartışmalı birtakım Batı kökenli yaklaşımlar neredeyse aksiyomatik bir statüye sahiptir. Bu yaklaşımlar, medeni ve siyasal hakları sosyal ve ekonomik haklardan tarihsel olarak önceleyerek haklar arasında yapay bir hiyerarşi yaratmakta, daha da önemlisi insan haklarının Batılı deneyimleri evrenselleştirirken Batı dışı deneyimleri dışlamaktadır. 1791-1804 Haiti Devrimi, bu yaklaşımı eleştirel bir süzgeçten geçirmek için güçlü ve çarpıcı bir tarihsel örnektir. Dünyanın ilk başarılı köle devrimi olan Haiti Devrimi, toprak reformu, çalışma koşullarına ilişkin güvenceler ve eğitime erişim gibi ekonomik ve sosyal hakların medeni ve siyasal haklarla eş zamanlı olarak talep edildiği bir süreçtir. Ancak bu devrim Batı kaynaklı bilimsel literatürde büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Bu ihmal tek örnek değildir. Aksine, Batı dışı bilimsel yaklaşımların ve epistemolojilerin bastırıldığı daha geniş ve yapısal bir sorunun parçasıdır. Makale, Vasak’ın sınıflandırmasına alternatif teorilere, insan haklarının gelişim ve geleceklerine dair Batı dışı yaklaşımlara ve düşünürlere (Sen, Nussbaum, Rajagopal, Baxi) dair bir giriş sunmaktadır. Bu doğrultuda Türk yazınını Batı dışı yaklaşımların da dikkate alındığı eleştirel ve çoğulcu bir süzgeç geliştirmeye davet etmektedir.

Anahtar Kelimeler

İnsan Hakları , Haiti Devrimi , Hak Kuşakları , Alternatif Hak Teorileri , Bilgi Sömürgeciliği

Kaynakça

• Algan, Bülent. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması. Seçkin Yayıncılık, 2007.
• Algan, Bülent. İnsan Hakları: Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve. Adalet Yayınevi. 2023.
• Alston, Philip. “A Third Generation of Solidarity Rights: Progressive Development or Obfuscation of International Human Rights Law?” Netherlands International Law Review 3 (1982): 307–322.
• Alston, Philip. “U.S. Ratification of the Covenant on Economic Social and Cultural Rights: The Need for an Entirely New Strategy.” The American Journal of International Law 84, no. 2 (April 1990): 365–93.
• Alston, Philip. “The Past and Future of Social Rights,” içinde Steven L. B. Jensen and Charles Walton, ed., Social Rights and the Politics of Obligation in History. Cambridge University Press, 2022.
• Arambala, Gerry Flores. “Şiddet ve İnsani Kalkınma: Amartya Sen’in Fikirleri Üzerinden Bir Bakış.” International Journal of Politics and Security 1, no. 1 (2019): 97–114.
• Atasayan, Gözde. Sosyal Hakların Yargısallaştırılması. Aristo Yayınevi, 2023. Aybay, Rona and Demirhan Burak Çelik. İnsan Hakları Hukuku. 6. Baskı. Der Yayınları, 2023.
• Bayram, Fatih. “Hintli Bir İktisatçının Tarihte Özgürlük Arayışı: Amartya Sen’in Hindistan’da Türk Hakimiyetine Dair Tespitleri.” Belleten 77, no. 278 (2013): 89–110.
• Baxi, Upendra. The Future of Human Rights. 2. Baskı. Oxford University Press, 2008. Beyter, Savaş and Mahir Özhan. “Amartya Sen’in Yetenek Yoksunluğu Olarak Yoksulluk Analizi.” MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 12 (2023): 221–234.
• Boyar, Oya and Sezen Kama Işık. “Dördüncü Kuşak Haklar ve Bilişim Teknolojilerinin Doğuşunda Mahremiyet Kavramına Karşılaştırmalı Bir Bakış.” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 25, no. 2 (2019): 602–624.
• Boz, Çiğdem. “Adam Smith ve Amartya Sen.” Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 14, no. 3 (2012): 71–90.
• Bozkurt, Enver, Selim Kanat and Sezercan Bektaş. Uluslararası İnsan Hakları Hukuku. 6. Baskı. Legem Yayınevi, 2023.
• Buhari, Ömer Kemal. “Güney Amerika Dekolonyal Düşüncesinin Temel Kavramları, Vaatleri ve Sınırları.” FSM İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 17 (2021): 279– 304.