IURA ITINERUM (RIGHT OF PASSAGE) in ROMAN LAW

Öz

This study examines iura itinerum (the right of passage), one of the limited real rights (iura in re aliena) established for the benefit of immovable property in Roman law. Classified among the servitutes praediorum rusticorum, it restricted the absolute nature of ownership and ensured access between neighboring lands. The right of passage allowed the owner of a dominant estate to access his property by crossing a neighboring servient land, thus embodying one of the earliest examples of reconciling individual rights with collective interests. Originating from the Twelve Tables, iura itinerum emerged as a legal response to the transportation and agricultural needs of Roman society. The paper analyzes its historical evolution, the modes of establishment (mancipatio, in iure cessio, pactiones et stipulationes), the distinctions among iter, actus, and via, and its protection through actio confessoria and interdictum de itinere actuque privato. Developed through the interpretations of classical jurists, iura itinerum reflects the early limitation of property for social necessity. Modern easement law and rights of passage trace their conceptual origins to this Roman institution.

Anahtar Kelimeler

• Iura Itinerum
• Servitutes Praediorum Rusticorum
• Iura in Re Aliena
• Actio Confessoria
• Interdictum de Itinere Actuque Privato

Roma Hukukunda Iura Itinerum (Geçit İrtifakı)

Öz

Bu çalışma, Roma hukukunda taşınmaz lehine kurulan sınırlı ayni haklardan biri olan iura itinerum (geçit irtifakı) kurumunu incelemektedir. Iura itinerum, mülkiyet hakkının mutlak karakterini sınırlayan, iura in re aliena kapsamında yer alan ve servitutes praediorum rusticorum grubuna dâhil bir haktır. On İki Levha Kanunu’ndan itibaren hukuki çerçevesi belirlenen bu kurum, tarıma dayalı Roma toplumunda ulaşım ve üretim ihtiyaçlarının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Iura itinerum, bir taşınmaz malikinin kendi arazisine ulaşabilmesi için komşu taşınmaz üzerinden geçişine izin veren, dolayısıyla özel mülkiyetin kamu yararı ve komşuluk hukuku ilkeleriyle dengelendiği erken bir hukuki kurumdur. Çalışmada, iura itinerum’un tarihsel gelişimi, kuruluş biçimleri (mancipatio, in iure cessio, pactiones et stipulationes), iter, actus, via ayrımı ve koruma yolları (actio confessoria, interdictum de itinere actuque privato) ele alınmıştır. Roma hukukçularının katkılarıyla kurumsal bir nitelik kazanan bu hak, mülkiyetin toplumsal işlevinin erken bir örneğini temsil eder. Modern hukukta geçit hakkı ve taşınmaz lehine irtifak kurumlarının temeli de Roma hukukundaki iura itinerum kavramına dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Iura Itinerum
• Servitutes Praediorum Rusticorum
• Iura in Re Aliena
• Actio Confessoria
• Interdictum de itinere actuque privato

Kaynakça

1. Ayiter, Kudret. Eşya Hukuku. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1977.
2. Baytemir Tarhan, Setenay. Klasik Dönem Roma Hukuku’nda Paylı Mülkiyet. Oniki Levha Yayınları, 2025.
3. Berki, Şakir. Roma Hukuku. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1949.
4. Buckland, William Warwick. A Text-Book of Roman Law from Augustus to Justinian. Cambridge University Press, 1963.
5. Colognesi, Luigi Capogrossi. La struttura della proprieta e la formazione dei iura preadiorum nell’eta repubblicana. Pubblicazioni dell'Istituto di diritto romano e dei diritti dell'Oriente mediterraneo, Università di Roma La Sapienza, 1976.
6. Crawford, Michael Hewson. Roman Statutes. Bulletin of the Institute of Classical Studies, Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, 1996.
7. Erdoğmuş, Belgin. Roma Eşya Hukuku. Der Yayınları, 2024
8. Grosso, Giuseppe. Le servitu prediali nel diritto romano. Giappichelli Editore, 1969.

9. Günal, Ahmet Nadi. “Roma Hukukundan Günümüze Kazandırıcı Zamanaşımı ile Mülkiyetin İktisabının Yeri ve Önemi.” AÜHFD 47, 1-4 1998, s. 119-136.
10. Günal, Ahmet Nadi. “Roma Miras Hukuku’na Genel Bir Bakış ve Vasiyet Yolu ile Miras.” AÜHFD 44, 1 (1995): 425-442.
11. Hatemi, Hüseyin ve Aydın Aybay. Eşya Hukuku. Vedat Kitapçılık, 2009.
12. Johnston, David. Roman Law in Context: Key Themes in Ancient History. Cambridge University Press, 1999.
13. Karadeniz Çelebican, Özcan. “Çağdaş Mülkiyet Anlayışı Dolayısıyla Roma Mülkiyetinin Yeniden Değerlendirilmesi Zorunluluğu.” İçinde Prof. Dr. Hikmet Blebez’in Hatırasına Armağan, BATİDER 13, 3-4 (1987): 162-163.
14. Karadeniz Çelebican, Özcan. Roma Eşya Hukuku. Turhan Kitabevi, 2015.
15. Lee, Robert Warden. The Elements of Roman Law. Thomson, Sweet, Maxwell Edition, 1956.
16. Nicholas, Barry. An Introduction to Roman Law. Clarendon Law Series, 1975.
17. Oğuzman, Kemal, Özer Seliçi ve Saibe Oktay Özdemir. Eşya Hukuku. Filiz Kitabevi, 2006.
18. Öcal Apaydın, Bahar. Roma Hukukundan Günümüze Taşınmaz Lehine İrtifak Hakları. Yetkin Yayınları, 2014.