el-Mesʿūdī’ye Literatürde Yer Bulmak: Murūcu’ẕ-Ẕeheb’in İslam Tarihine Kaynaklığı ve Bir Edeb Eseri Olarak Okunmasının İmkanı

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 657 - 690, 30.11.2025

Kevser Beyazyüz Sipahioğlu

https://doi.org/10.33227/auifd.1630941

Öz

el-Mesʿūdī (345/956), günümüze ulaşan eserlerinin zengin içeriği ve metodunun farklılığı nedeniyle şöhret kazanmış bir alimdir. Coğrafyaya, iklime, farklı milletlerin geçmişlerine ve yaşantılarına dair anekdotlar barındıran tarih anlatımı ile metinlerinin giriş kısımlarında neyi neden ve nasıl yaptığını belirtmesi ve yer yer aktardığı meselelere dair tartışmalar yürütüp görüş bildirmesi, onu oldukça dikkat çekici kılmaktadır. Bütün bunlar el-Mesʿūdī’nin çağdaş literatürde büyük bir ilgi görmesini ve araştırmacıların takdirini kazanmasını sağlamıştır. Ancak tam da bu noktada bazı problemler göze çarpmaktadır. Çünkü el-Mesʿūdī, biyografik sözlükler ve eserlerinin literatürdeki izi dikkate alındığında pek tanınmadığı ve etkili olmadığı söylenebilecek bir isimdir. Alimin çağdaşları ve halefleri nezdindeki görünmezliği soru işaretlerine yol açarken kendisine yönelik çağdaş ilgi/algının İslam ilim geleneğindeki yerini bir kırılmaya uğrattığından şüphelenmeyi de mümkün kılmaktadır. Bu çalışmada el-Mesʿūdī'nin Murūcu’ẕ-Ẕeheb’deki Emevi anlatımı, müellifle ilgili kabuller dikkate alınarak çözümlenmiştir. Neticede esere özgünlük kazandırdığı düşünülen metot farklılığının ilgili kısımdaki tezahürlerinin sınırlı olduğu, buna karşın el-Mesʿūdī'nin ele aldığı temalar ve yer verdiği konularla diğer tarih eserlerinden ayrıştığı gözlemlenmiştir. Bu durumun nasıl yorumlanması gerektiği sorgulandığında ise edeb geleneği ve literatürünü bir çerçeve olarak kullanmanın, problemlerin birçoğunu çözme potansiyeli taşıdığı görülmüştür. Zira meseleleri her yönüyle kuşatan derinlikli bilgi arayışından ziyade olabildiğince farklı konulara dair öğretici ve eğlendirici malumat edinme yaklaşımı olarak edeb, Murūcu’ẕ-Ẕeheb’in Emevi anlatımındaki siyasî-askerî-idarî tarihe dair bilgilerin yokluğuna karşın ilginç hadiselere, özlü sözler veciz sohbetlere gösterilen ilgiyi son derece anlaşılır kılmaktadır. Ayrıca böylesine bir ilmî muhit tespiti, günümüz araştırmacılarının çığır açıcı bulduğu bir içeriğin ve metodun, ilk muhataplarına pek de farklı görünmemiş veya metnin yeni ortaya çıkmış ulema dışındaki okur-yazar sınıf arasında dolaşıma girmiş olabileceği gibi ihtimalleri gündeme getirmektedir. Dolayısıyla el-Mesʿūdī’nin tarihçiliğine ve coğrafyacılığına rengini veren bir üst kimlik olarak edībliği hesaba katmanın, müellifin ilim geleneğindeki yerini ve tercihlerini daha iyi anlamaya sağlayacağı katkılar ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

el-Mesʿūdī , Murūcu’ẕ-Ẕeheb , Edeb Literatürü , İslam Tarihyazıcılığı.

Positioning al-Masʿūdī in the Literature: Murūj al-Dhahab as a Source for Islamic History and the Possibility of Reading It as an Adab Classic

Öz

al-Masʿūdī (d. 345/956) is a scholar whose extant works secured him substantial renown owing to both the richness of their content and the distinctive character of his methodological approach. His historiographical practice—marked by the inclusion of anecdotes pertaining to geography, climate, and the histories and social conditions of diverse peoples, as well as by his tendency to articulate in the introductory sections of his works the rationale, aims, and procedures underlying his project, and to engage in occasional analytical discussions—renders him an especially noteworthy figure. These features have elicited considerable attention within contemporary scholarship and earned him the approbation of modern researchers. At precisely this juncture, however, certain difficulties become apparent. When his entries in biographical dictionaries and the broader literary reception of his works are taken into account, al-Masʿūdī appears to have been neither widely recognized nor particularly influential. His relative invisibility among contemporaries and immediate successors gives rise to several questions and invites the possibility that the contemporary fascination with his oeuvre constitutes a divergence from the position he in fact occupied within the classical Islamic scholarly tradition. This study examines al-Masʿūdī’s presentation of the Umayyads in Murūj al-Ḏahab, taking into consideration the assumptions conventionally ascribed to the author. The analysis indicates that the methodological distinctiveness often presumed to lend originality to the work manifests itself only in a limited manner in the relevant section, whereas al-Masʿūdī’s selection of themes and subjects clearly differentiates him from other historiographical compositions. When the implications of this finding are subjected to scrutiny, it becomes evident that situating the work within the conceptual and literary framework of the adab tradition possesses the potential to resolve many of the attendant interpretive challenges. For adab—conceived not as a pursuit of exhaustive and deeply layered knowledge encompassing all dimensions of a given matter, but rather as an approach oriented toward the acquisition of instructive and entertaining information across a broad spectrum of topics—renders intelligible the prominence accorded in the Umayyad narrative of Murūj al-Ḏahab to curious incidents, pithy maxims, and concise dialogues, despite the conspicuous absence of extensive political, military, or administrative detail. Furthermore, identifying such an intellectual milieu introduces possibilities such as the likelihood that a mode of writing modern scholars regard as innovative may not have appeared particularly novel to its earliest audience, or that the work may have circulated primarily among literate readers outside the emerging class of formally trained scholars. Accordingly, this study considers the interpretive value of acknowledging al-Masʿūdī’s identity as an adīb—an overarching intellectual disposition that shaped the character of his historiography and geography—in order to more accurately assess his place within, and his contributions to, the broader Islamic scholarly tradition.

Anahtar Kelimeler

al-Mas‘ūdī , Murūj al-Dhahab , Adab Literature , Islamic Historiography.

Kaynakça

• ʿAbdurraḥmān b. Ḫaldūn. [el-ʿİber ve] Dīvānu’l-Mubtedeʾ ve’l- Ḫaber fī Tārīhi’l-ʿArab ve’l-Berber ve men Āṣarahum min Ẕevī’ş-Şeʾni’l-Ekber. Haz. Ḫalīl Şeḥāde, murâcaa Suheyl Zekkār. 8 c. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1401/1981.
• Ahmed, Seyyid Maqbul. “Al-Masʿūdī's Contributions to Medieval Arab Geography.” Islamic Culture: An English Quarterly 27:2 (1953): 61-77.
• Ahmed, Seyyid Maqbul. “Al-Masʿūdī's Contributions to Medieval Arab Geography: Some Sources of His Knowledge.” Islamic Culture: An English Quarterly 28:1 (1954): 275-286.
• Ahmed, Seyyid Maqbul. “Travels of Abu ’L Hasan ʿAli b. al Husayn al Masʿudi.” Islamic Culture: An English Quarterly 28:4 (1954): 509-524.
• Ali, Samer M. Arabic Literary Salons in the Middle Ages. Indiana: University of Notre Dame Press, 2013. Avcı, Casim. “Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyn.” DİA, 29:353-355.
• Bonebakker, S. A. “Adab and the concept of belles-lettres.” ʿAbbasid Belles-Lettres, ed. Julia Ashtiany, T. M. Johnstone, J. D. Latham, R. B. Serjeant ve G. Rex Smith içinde 16-30. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
• Bozkurt, Nahide. Müslüman Tarihçilerin Dünya Tarihi Tasarımları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
• Bozkurt, Nebi. “Meclis.” DİA, 28:241-242.
• Brockelmann, Carl. “Mes‘ûdî.” İA, 8:144.
• Cevād, ʿAlī. “Mevāridu Tārīḫi’l-Mesʿūdī.” Sūmer 20:1-2 (1964): 1-48.
• Donner, Fred M. Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. New Jersey: The Darwin Press Inc., 1998.
• Ebū Ḥayyān et-Tevḥīdī, ʿAlī b. Muḥammed b. el-ʿAbbās. el-Beṣāʾir ve’ẕ-Ẕeḫāʾir. Tah. Vedād el-Ḳāḍī. 10 c. Beyrūt: Dāru’ṣ-Ṣadr, 1408/1988.
• Eser, Mithat. “Mes‘ûdî’de Şiîlik Eğilimi Olduğu Eleştirisi Üzerine.” İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi 4:2 (2020): 85-95.
• Ess, Joseph van. “Encyclopædic Activities in the Islamic World: A Few Questions, and No Answers.” Organizing Knowledge: Encyclopædic Activities in The Pre-Eighteenth Century Islamic World, (ed.) Gerhard Endress içinde 3-19. Leiden-Boston: Brill, 2006.
• al-Faruqi, Maysam J. “Is There a Shī‘a Philosophy of History?.” The Journal of Religion 86:1 (2006): 23-54. Gabrieli, F. “Adab.” EI2, 1:175-176.
• Gibb, Hamilton A. R. Arabic Literature An Introduction. Gözden geçirilmiş 2. baskı. Oxford: Clarendon Press (Oxford University Press), 1966.
• Goldziher, Ignace. Klasik Arap Literatürü. Çev. Azmi Yüksel, Rahmi Er ve Mehmet Akif Kireççi (haz.). Ankara: İmaj Yayınları, 1993.
• Grunebaum, Gustave E. von. “Statement.” Al-Masʿūdī: Millenary Commemoration Volume, ed. S. Maqbul Ahmad ve A. Rahman, içinde, 137-139. Kalküta: The Indian Society for The History of Science ve The Institute of Islamic Science Aligarh Muslim University, 1960.
• Günaltay, M. Şemseddin. İslam Tarihinin Kaynakları -Tarih ve Müverrihler-. Haz. Yüksel Kanar. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991.
• Ḫalīfe b. Ḫayyāṭ. Tārīḫu Ḫalīfe b. Ḫayyāṭ. Tah. Ekrem Ḍiyāʾ el-ʿUmerī. Dimeşḳ ve Beyrūt: Dāru’l-Ḳalem ve Muʾessesetu’r-Risāle, 1397.
• Hatalmış, Ali. “Mes‘udi ve Tarihçiliği.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 1998.
• Heyet. “Mad̲j̲lis.” EI2, 5:1031-1033.
• Hodgson, Marshall G. S. İslam’ın Serüveni: İslam’ın Klasik Çağı. Çev. Berkay Ersöz. Ankara: Phoenix, 2017.
• Humphreys, R. Stephen. İslam Tarihi Metodolojisi: Bir Sosyal Tarih Uygulaması. Çev. Murteza Bedir ve Fuat Aydın. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī. Lisānu’l-Mīzān. iʿtenā ʿAbdulfettāḥ Ebū’l- Ġudde, thrc. Selmān ʿAbdulfettāḥ Ebū’l- Ġudde. 10 c. Ḥaleb: Mektebetu’l-Maṭbūʿāti’l-İslāmiyye, 1423/2002.
• İbn Ḫallikān, Ebū’l-ʿAbbās Şemsuddīn Aḥmed b. Muḥammed. Vefeyātu’l-Aʿyān. thk. İhsān ʿAbbās. 7 c. Beyrūt: Dāru’ṣ-Ṣadr, 1900-1994.
• İbnu’n-Nedīm. el-Fihrist. Tah. Riḍā Teceddud. Ṭahrān: Yyy., 1391/1971.
• İbrahimoğlu, Fatmanur. “Mes‘ûdî.” Bağdat’ın Ünlü Tarihçileri, ed. Nahide Bozkurt, içinde 133-144. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
• Kemāluddīn İbnu’l-ʿAdīm. Buġyetu’ṭ-Ṭaleb fī Tārīhi Ḥaleb. thk. Suheyl Zekkār. 12 c. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, [1408/1988].
• Khalidi, Tarif, Islamic Historiography: The Histories of al-Masʿūdī. Albany: State University of New York Press, 1975.
• Khalidi, Tarif. Arabic Historical Thought in the Classical Period. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
• Kilpatrick, Hilary. “adab.” Encyclopedia of Arabic Literature, ed. Julie Scott Meisami ve Paul Starkey, içinde, 1:54-56. Londra-New York: Routledge, 1998.
• Leder, Stefan ve Hilary Kilpatrick. “Classical Arabic Prose Literature: A Researchers’ Sketch Map.” Journal of Arabic Literature 23:1 (1992): 2-26.
• Lewis, Bernard. “Mas‘ûdî and Muslim Renaissance.” Al-Mas‘ûdî: Millenary Commemoration Volume, ed. S. Maqbul Ahmad ve A. Rahman, içinde 135-136. Kalküta: The Indian Society for the History of Science ve The Institute of Islamic Studies, Aligarh Muslim University, 1960.
• Lichtenstädter, Ilse. “On The Conception of Adab.” The Moslem World 33:1 (1943): 33-38.
• Makdisi, George. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim: İslâm Dünyası ve Hristiyan Batı. Çev. ve inc. Ali Hakan Çavuşoğlu ve Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik, 2015.
• Makdisi, George. İslam’ın Klasik Çağında ve Hıristiyan Batı’da Beşerî Bilimler. Çev. Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik, 2019.
• Malti-Douglas, Fedwa. Structures of Avarice: The Bukhala in Medieval Arabic Literature. Leiden: E. J. Brill, 1985.
• Marsham, Andrew. “Universal Histories in Christendom and the Islamic World c.700-c.1400.” The Oxford History of Historical Writing – 400-1400, ed. Sarah Foot ve Chase Robinson, içinde 431-444.Oxford: Oxford University Press, 2012.
• el-Mesʿūdī, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. el-Ḥuseyn. Murūcu’ẕ-Ẕeheb ve Meādinu’l-Cevher. Haz. Kemāl Ḥasen Merʿī, 4 c. Beyrūt: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, 1425/2005.
• el-Mesʿūdī, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. el-Ḥuseyn. et-Tenbīh ve’l-İşrāf. Murācaʿa, ʿAbdullāh İsmāʿīl eṣ-Ṣāvī. Ḳāhire: Mektebetu’ş-Şarḳi’l-İslāmiyye ve Maṭbaʿatuhā, 1357/1938.
• Meynard, C. Barbier Meynard ve Pavet de Courteille. “Avertissement.” Maçoudi, Les Prairies D’or, içinde, 2:I-V. Arapçadan çev. Barbier Meynard ve Pavet de Courteille, Paris: A L’imprimerie Impériale, 1863.
• Miquel, André. La géographie humaine du monde musulman jusqu'au milieu du 11e siècle: Géographie et géographie humaine dans la littérature arabe des origines à 1050. Paris: Mouton and Co ve École pratique des Hautes Études, 1973.
• en-Necāşī, Ebū’l-ʿAbbās Aḥmed b. ʿAlī. Ricālu’n-Necāşī. Tah. Mūsā eş-Şibīrī ez-Zencānī. [Ḳum]: Muʾessesetu’n-Neşri’l-İslāmī, 1418.
• Nicholson, Reynold A. A Literary History of the Arabs. New York: Routledge, 2004.
• Noth, Albrecht. The Early Arabic Historical Tradition: A Source-Critical Study. Almancadan çev. Michael Bonner. (Lawrence I. Conrad’ın katkılarıyla hazırlanan 2. baskı). New Jersey: The Darwin Press, Inc., 1994.
• Özcan, Emine Sonnur. İslâm Tarihyazımında Gerçeklik ve el-Mes‘ûdî. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2014.
• Paret, Roger. “Contribution à l’étude des milieux culturels dans le Proche-Orient médiéval « l’encyclopédisme » arabo-musulman de 850 à 950 de l’ère chrétienne.” Revue Historique 235:1 (1966): 47-100.
• Pellat, Charles. “Was al-Mas’udi a Historian or an Adib.” Journal of Pakistan Historical Society 9:4 (1961): 232-234.
• Pellat, Charles. “Mas‘ūdī at l’Imāmisme.” Le Shî‘isme Imâmite: Colloque de Strasbourg (6-9 Mai 1968), içinde 69-90. Paris: Presses Universitaires de France, 1970.
• Pellat, Charles. “al-Masʿūdī.” EI2, 6:785-787.
• Pellat, Charles. “Les encyclopédies dans le monde arabe.” Journal of World History 9:1 (1965): 631-658.
• Pellat, Charles. “Variations sur le Théme de l‘Adab.” Etudes sur l‘histoire socio-culturelle de l‘Islam (VIIe-XVe s.) içinde 19-37. Byy: Variorum Reprints, 1976.
• Radtke, Bernd. “Towards A Typology of Abbasid Universal Chronicles.” Occasional Papers of The School of Abbasid Studies, ed. D. E. P. Jackson, Wolfhart Heinrichs ve diğerleri, içinde, ss. 1-18. St. Andrews: University of St. Andrews Printing Department, 1991.
• Robinson, Chase F. Islamic Historiography. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
• Rosenthal, Franz. A History of Muslim Historiography. Leiden: E. J. Brill, 1968.
• Sarton, George. Introduction to the History of Science -From Homer to Omar Khayyam. Baltimore: Carnegie Institution of Washington – The Williams & Wilkins Company, 1927 (1962).
• Shboul, Ahmad M. H. Al-Masʿūdī and His World: A Muslim Humanist and His Interest in non-Muslims. Londra: Ithaca Press, 1979.
• Söylemez, Mehmet Mahfuz ve Yakup Akyürek. “İslam Tarihi’nin Temel Kaynakları: Genel Tarih Kitapları.” İslam Tarih Usulü ve Kaynakları, ed. Mehmet Mahfuz Söylemez, içinde, 359-389. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
• Sprenger, Aloys. “Preface.” El-Mas’údí’s Historical Encyclopedia Entitled “Meadows of Gold and Mines of Gems”, Arapçadan çev. Aloys Sprenger içinde, 1:V-LXXII. Londra: Harrison and Co., Printers, 1841.
• Suleymān b. ʿAbdullāh el-Mudeyd es-Suveykit. “Menhecu’l-Mesʿūdī fī Kitābeti’t-Tārīḫ.” Doktora Tezi, İmam Muhammed b. Suud Üniversitesi, Riyāḍ, 1407/1986.
• eṭ-Ṭaberī, Muḥammed b. Cerīr. Tārīḫu’ṭ-Ṭaberī. Tah. Muḥammed Ebū’l-Faḍl İbrāhīm. Mıṣr: Dāru’l-Meʿārif, 1387/1967.
• Thacker, M. S. “Statement.” Al-Masʿūdī: Millenary Commemoration Volume, ed. S. Maqbul Ahmad ve A. Rahman, içinde, 133-134. Kalküta: The Indian Society for The History of Science ve The Institute of Islamic Science Aligarh Muslim University, 1960.
• Toorawa, Shawkat M. “Defining Adab by (Re)defining Adīb: Ibn Abī Ṭāhir Ṭayfūr and Storytelling.” On Fiction and Adab in Medieval Arabic Literature, ed. Philip F. Kennedy, içinde 287-304. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2005.
• Toorawa, Shawkat M. Ibn Abī Ṭāhir Ṭayfūr and Arabic Writerly Culture: A Ninth-Century Bookman in Baghdad. Londra ve New York: Routledge Curzon, 2005.
• Touati, Houari. Ortaçağ’da İslam ve Siyaset: Bir Âlim Uğraşının Tarihi ve Antropolojisi. Çev. Ali Berktay. 2. baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2015.
• Ünal Kaya, Zeynep. “Mes‘ûdî ve Tarihçiliği.” Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2023.
• Ünal Kaya, Zeynep. Abbasî Dönemi’nde Bir Dünya Tarihi Anlatısı Kurmak: Mes‘ûdî ve Tarih Metodu. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
• Weaver, James. “What Wasn’t an Encyclopaedia in the Fourth Islamic Century?.” ASIA, 71:3 (2017): 959-991. el-Yaʿḳūbī. Tārīḫ. Tah. M. Th. Houtsma. 2 c. Byy: E. J. Brill, 1883.
• Yāḳūt el-Ḥamevī. Muʿcemu’l-Udebāʾ. Tah. İḥsān ʿAbbās. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1414/1993.
• eẕ-Ẕehebī, Şemsuddīn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOs̠mān. Siyeru Aʿlāmi’n-Nubelāʾ. Tah. Heyet. 25 c. Beyrūt: Muʾessesetu’r-Risāle, 1405/1985.
• Ziadeh, Nicola A. “Speech.” Al-Masʿūdī: Millenary Commemoration Volume, ed. S. Maqbul Ahmad ve A. Rahman, içinde, 142-143. Kalküta: The Indian Society for The History of Science ve The Institute of Islamic Science Aligarh Muslim University, 1960.