Gündüz Kuşağı Televizyon Programlarının Nörososyolojik Etkileri: Medya Maruziyetinin Ahlaki Kayıtsızlık Üzerindeki Rolü

Öz

Bu çalışma, gündüz kuşağı televizyon programlarının bireylerin ahlaki kayıtsızlık düzeyleri üzerindeki nörososyolojik etkilerini incelemektedir. Araştırma, medya maruziyeti ile ahlaki kayıtsızlık arasındaki ilişkinin açıklığa kavuşturulmasının, medya içeriklerinin bireysel tutumlar, toplumsal normlar ve değer sistemleri üzerindeki etkilerini anlamak açısından önemli olduğu varsayımına dayanmaktadır. Çalışma, nicel araştırma yaklaşımına dayalı olarak ilişkisel tarama modeliyle yürütülmüştür. Veriler, olasılıksız örnekleme yöntemiyle ulaşılan 524 katılımcıdan çevrim içi anket aracılığıyla toplanmıştır. Veri toplama sürecinde Kişisel Bilgi Formu, Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği ve İçerik Temelli Medya Maruziyeti Ölçeği kullanılmıştır. Elde edilen veriler SPSS 26.0 programı ile analiz edilmiş; değişkenlerin normal dağılım göstermemesi nedeniyle Spearman’s rho korelasyonu, Mann–Whitney U testi ve Kruskal–Wallis H testi uygulanmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, medya maruziyeti ile ahlaki kayıtsızlık arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca eğitim düzeyi, izleme süresi, izlenen program türü, içeriklerin günlük yaşam üzerindeki etkisine ilişkin algı ve programlara verilen tepkilerin zamanla değişimi değişkenlerine göre ahlaki kayıtsızlık düzeylerinin anlamlı biçimde farklılaştığı belirlenmiştir. Bulgular, gündüz kuşağı televizyon programlarına yönelik yoğun ve süreğen maruziyetin bireylerin ahlaki duyarlılıklarını zayıflatabildiğini ve ahlaki kayıtsızlık eğilimlerini artırabildiğini göstermektedir. Sonuç olarak, gündüz kuşağı programlarının yalnızca eğlence ve bilgilendirme işleviyle sınırlı olmadığı; bireysel değerlendirme süreçleri ile toplumsal değer örüntüleri üzerinde de etkili olabildiği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ahlaki Kayıtsızlık
• Gündüz Kuşağı Programları
• Medya Maruziyeti
• Nörososyoloji
• Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramı
• Gerbner’in Yetiştirme Kuramı.

Neurosociological Effects of Daytime Television Programs: The Role of Media Exposure on Moral Disengagement

Öz

This study examines the neurosociological effects of daytime television programs on individuals’ levels of moral disengagement. The study is based on the assumption that clarifying the relationship between media exposure and moral disengagement is important for understanding the effects of media content on individual attitudes, social norms, and value systems. The research was conducted using a quantitative approach and a correlational survey model. The data were collected through an online questionnaire administered to 524 participants reached by non-probability sampling. The data collection process included a Personal Information Form, the Moral Disengagement Scale, and the Content-Based Media Exposure Scale. The obtained data were analyzed using SPSS 26.0. Since the variables did not show normal distribution, Spearman’s rho correlation, Mann–Whitney U test, and Kruskal–Wallis H test were applied. According to the findings, a positive and statistically significant relationship was found between media exposure and moral disengagement. In addition, significant differences were identified in moral disengagement levels according to education level, viewing duration, type of program watched, perceptions regarding the effects of the content on daily life, and changes in reactions to these programs over time. The findings indicate that intense and continuous exposure to daytime television programs may weaken individuals’ moral sensitivity and increase their tendency toward moral disengagement. As a result, it is understood that daytime television programs are not limited to entertainment and information functions only, but may also influence individual evaluative processes and broader patterns of social values.

Anahtar Kelimeler

• Moral Disengagement
• Daytime Television Programs
• Media Exposure
• Neurosociology
• Bandura’s Social Cognitive Theory
• Gerbner’s Cultivation Theory.

Kaynakça

1. Arnsten, Amy F. T. “Stress Signalling Pathways That Impair Prefrontal Cortex Structure and Function.” Nature Reviews Neuroscience 10:6 (2009): 410-422. https://doi.org/10.1038/nrn2648.
2. Bandura, Albert. “Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities.” Personality and Social Psychology Review 3:3 (1999): 193-209. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0303_3.
3. Bandura, Albert. “Social Cognitive Theory: An Agentic Perspective.” Annual Review of Psychology 52 (2001): 1-26. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.1.
4. Büyükbaykal, Ceyda Ilgaz. “Kitle İletişim Araçları ve Toplumsal Yaşam”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi 21 (2012): 71-75.
5. Creswell, John W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2009.
6. Çavdar, Ceren. “Gündüz Kuşağı Kadın Programlarında Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği ve Kadın Temsili.” Selçuk İletişim 12:1 (2019): 368-383. https://doi.org/10.18094/josc.413933.
7. Çelik, Fikriye. “Medya ve Şiddet: Bir Bibliyometrik Analiz.” TRT Akademi 9:20 (2024): 34-54. https://doi.org/10.37679/trta.1395640.
8. De, Debasmita, Mazen El Jamal, Eda Aydemir ve Anika Khera. “Social Media Algorithms and Teen Addiction: Neurophysiological Impact and Ethical Considerations.” Cureus 17:1 (2025): e77145. https://doi.org/10.7759/cureus.77145.

9. Decety, Jean ve Meghan Meyer. “From Emotion Resonance to Empathic Understanding: A Social Developmental Neuroscience Account.” Development and Psychopathology 20:4 (2008): 1053-1080. https://doi.org/10.1017/S0954579408000503.
10. Doidge, Norman. The Brain That Changes Itself: Stories of Personal Triumph from the Frontiers of Brain Science. New York: Viking, 2007.
11. Dursun, Zehra ve Vahit İlhan. “Sosyal Medya Bağlamında Gündüz Kuşağı Televizyon Programlarının İzleyici Profili.” Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi 12:3 (2021): 1203-1222.
12. Gerbner, George. “Cultivation Analysis: An Overview.” Mass Communication and Society 1:3-4 (1998): 175-194. https://doi.org/10.1080/15205436.1998.9677855.
13. Greene, Joshua D. “Dual-Process Morality and the Personal/Impersonal Distinction: A Reply to McGuire, Langdon, Coltheart, and Mackenzie.” Journal of Experimental Social Psychology 45:3 (2009): 581-584. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2009.01.003.
14. Hacıkeleşoğlu, Hızır. “Ergenlerde Sosyal Medya Bağımlılığı, Dindarlık ve Ahlaki Kayıtsızlık İlişkisi Üzerine Bir Araştırma.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 21:2 (2021): 877-907. https://doi.org/10.33415/daad.954334.
15. Hamer, A. H. den, E. A. Konijn, X. S. Plaisier, M. G. Keijer, L. C. Krabbendam ve B. J. Bushman. “The Content-Based Media Exposure Scale (C-ME): Development and Validation.” Computers in Human Behavior 72 (2017): 549-557. https://doi.org/10.1016/j.chb.2017.02.050.
16. Hari, Emre, Canberk Cengiz, Ferhat Kılıç ve Ertan Yurdakoş. “A Clinical Approach to the Mirror Neuron System and Its Functions.” İstanbul Tıp Fakültesi Dergisi 84:3 (2021): 430-438. https://doi.org/10.26650/IUITFD.2021.814218.
17. Hari, Riitta ve Miiamaaria V. Kujala. “Brain Basis of Human Social Interaction: From Concepts to Brain Imaging.” Physiological Reviews 89:2 (2009): 453-479. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2007.
18. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2018.
19. Korte, Martin. “The Impact of the Digital Revolution on Human Brain and Behavior: Where Do We Stand?” Dialogues in Clinical Neuroscience 22:2 (2020): 101-111. https://doi.org/10.31887/DCNS.2020.22.2/mkorte.
20. Meder, Mehmet ve Zuhal Çiçek. “Mahremiyet Anlayışının Yerinden Edilmesinin Aracı Olarak Kadın Programlarının Türsel ve Söylemsel Analizi: Denizli Örneği.” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12 (2012): 9-28.
21. Moll, Jorge, Ricardo de Oliveira-Souza ve Roland Zahn. “The Neural Basis of Moral Cognition: Sentiments, Concepts, and Values.” Annals of the New York Academy of Sciences 1124 (2008): 161-180. https://doi.org/10.1196/annals.1440.005.
22. Morgan, Michael ve James Shanahan. “The State of Cultivation.” Journal of Broadcasting & Electronic Media 54:2 (2010): 337-355. https://doi.org/10.1080/08838151003735018.
23. Yaktıl Oğuz, Görsel. “Televizyon: Kaçınılmaz Öğreticimiz Televizyonun Toplumsal İletişimdeki Yeri.” Kurgu 17 (2000): 27-34.
24. Oh, Yunhye, Ji Hyun Baek ve Yoo-Sook Joung. “Intelligence-Dependent Differential Effects of Media Exposure on Executive Function Changes in Children: A Population-Based Cohort Study With a Longitudinal Design.” Journal of Korean Medical Science 38:48 (2023): e411. https://doi.org/10.3346/jkms.2023.38.e411.
25. Özer, Ömer ve Khuraman Jafarli. “Türk Televizyonlarının Bakü’deki Azerbaycanlı Üniversite Öğrencileri Üzerindeki Rolü: George Gerbner’ın Yetiştirme Kuramı Yönelimi.” TRT Akademi 9:22 (2024): 864-887. https://doi.org/10.37679/trta.1514491.
26. Rizzolatti, Giacomo ve Laila Craighero. “The Mirror-Neuron System.” Annual Review of Neuroscience 27 (2004): 169-192. https://doi.org/10.1146/annurev.neuro.27.070203.144230.
27. Rogers, Everett M. Diffusion of Innovations. New York: Free Press, 2003.
28. Sarıtaş, Süheyla. “Aile İçi Kadına Yönelik Şiddetin Sosyal ve Kültürel Dinamikleri.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 16:44 (2023): 1688-1700. https://doi.org/10.12981/mahder.1379787.
29. Serttaş, Aybike. “Türk Televizyonlarında Yayınlanan Gündüz Kuşağı Programlarında Mahremiyetin Dönüşümü.” Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi 27 (2017): 9-27. https://doi.org/10.31123/akil.437175.
30. Doruk Şahin, Özlem. “George Gerbner’ın Yetiştirme Kuramına Özgün Bir Katkı: ‘Kamular Türkü Söyleyin’.” Etkileşim 6 (2020): 200-204. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2020.6.82.
31. Tatlıoğlu, Sevra Su. “Öğrenmeye Sosyal- Bilişsel Bir Bakış: Albert Bandura.” Sosyoloji Notları 5:1 (2021): 15-30.
32. Valkenburg, Patti M. ve Jochen Peter. “The Differential Susceptibility to Media Effects Model.” Journal of Communication 63:2 (2013): 221-243. https://doi.org/10.1111/jcom.12024.
33. Yavuz-Birben, Fazilet ve Hasan Bacanlı. “Ahlaki Kayıtsızlık Ölçeği’nin Türkçe’ye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması.” Yıldız Eğitim Araştırmaları Dergisi 2:2 (2017): 1-25. https://doi.org/10.51280/yjer.2017.012.
34. Yumrukuz, Özlem. “Şiddete Karşı Duyarsızlaşma ve Sosyal Medya İlişkisi Üzerine Bir İnceleme.” Marmara İletişim Dergisi 28 (2017): 89-106.