Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir

Öz

Arap edebiyatının tarihsel gelişiminde şiir ve nesir, farklı işlevlere sahip iki edebî tür olarak ortaya çıkmıştır. Şiir, duygusal yoğunluk ve estetik örgüyle öne çıkarken; nesir, bilgi aktarımı ve öğretici işleviyle zamanla ilmî ve edebî boyutlar kazanmış, çeşitli üslup sınıflandırmalarına konu olmuştur. Ancak ilmî eserlerin mukaddimeleri, yalnızca bir giriş metni değil, öğretici (didaktik) içeriği belagat sanatlarıyla kaynaştıran anlatımlarıyla klasik tür sınırlarını aşan bir nitelik kazanmıştır. Bu çalışmanın çıkış noktası, nesir metinlerine yönelik türsel açıdan sade (ʿādī)-bilimsel (ilmî)-edebî veya bilimsel (ilmî)-edebî-söylev (ḫaṭābī) gibi sınıflandırmaların, didaktik içerik ile estetik yoğunluğu iç içe geçiren mukaddimeleri açıklamakta yetersiz kalmasıdır. Osmanlı döneminde yaşamış bir alim olan Molla Ḫusrev’in (ö. 885/1480) Mirʾātu’l-Uṣūl fī Şerḥi Mirḳāti’l-Vuṣūl adlı eserinin mukaddimesi bu duruma örnek teşkil etmektedir. Mukaddimeler çoğunlukla berāʿatu’l-istihlāl, ḥusnu’l-ibtidāʾ, ḥamdele-ṣalvele gibi giriş unsurları ile belagat sanatları ekseninde incelenmiştir. Buna karşılık, bu unsurların, metindeki anlam kurucu (retorik ve metin içi anlam ilişkisini şekillendiren) işlevle nasıl bütünleştiğini ortaya koyan kapsamlı bir çerçeve henüz kurulmamıştır. Makale, bu boşluğu gidermek üzere “memzūc nesir” kavramını nesrin bir türü olarak teklif etmekte ve kavramı, ilmî düzen ile estetik yoğunluğun kaynaştığı; belagat sanatlarının anlam yapısında kurucu rol üstlendiği metinleri tanımlamak için önermektedir. Molla HüsrevḪusrev’in mukaddimesi, yalnızca didaktik bir giriş değil; ilmî meseleleri estetik örgüyle kaynaştıran ve belagatı metnin asli taşıyıcısı haline getiren bir örnek olarak bu çalışmada tarafımızca okunmaktadır. Araştırma, metin merkezli nitel çözümleme yöntemiyle yürütülmüş ve mukaddime tematik başlıklar altında incelenmiştir. Bulgular, bu mukaddimede ilmî, edebî, ʿālī (üst düzeyli) ve ḫaṭābī unsurların belirgin biçimde bütünleştiğini göstermektedir. Sonuç olarak, memzūc nesir; salt öğretici anlatımın yol açtığı kuruluğu gidermeye yönelen, bilgi ile belagati kaynaştıran ve klasik tasniflerin ötesine geçen bir nesir üslubu olarak değerlendirilmektedir. Bu yaklaşım, ilmî ve estetik öğeleri dengeli biçimde bütünleştirerek mukaddime gibi melez yapıların anlaşılmasına katkı sunmakta; ayrıca öğretici söylemin belagatle yeniden inşası için uygulanabilir bir model önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Mukaddime
• Molla Ḫusrev
• Mirʾātu’l-Uṣūl
• Memzūc Nesir.

A Genre Proposal Based on Mollā Khusraw’s Muqaddima: Memzūj Prose

Öz

In classical Arabic literature, poetry and prose emerged as two principal literary genres from the earliest periods. Over time, prose developed both scholarly and aesthetic dimensions and became the subject of various typological classifications. However, the introductory sections (muqaddimāt) of scholarly works are not merely formal openings; rather, they integrate didactic content with rhetorical artistry in ways that transcend conventional genre boundaries. The point of departure for this study is the inadequacy of classifications such as plain-scholarly-literary (ʿādī-ʿilmī-adabī) or scholarly-literary-rhetorical (ʿilmī-adabī-khaṭābī) for explaining muqaddimāt that inseparably combine instructional clarity with aesthetic intensity. The muqaddima of Mirʾāt al-Uṣūl fī Sharḥ Mirqāt al-Wuṣūl by the Ottoman scholar Mollā Khusraw (d. 885/1480) exemplifies this limitation. Previous studies have typically examined muqaddimāt through isolated rhetorical devices such as barāʿat al-istihlāl, ḥusn al-ibtidāʾ, or ḥamdala–ṣalwala, without addressing their constitutive role in meaning construction. To address this gap, the article proposes the concept of memzūj prose as a distinct subtype of prose characterised by the fusion of scholarly structure and aesthetic density, where rhetorical elements function as meaning-generating components. Employing a text-centred qualitative analysis, the study examines the muqaddima under thematic headings and demonstrates the convergence of scholarly, literary, elevated, and rhetorical dimensions. In conclusion, memzūj prose is defined as a stylistic mode of prose that seeks to overcome the dryness produced by purely instructional discourse by synthesizing knowledge and eloquence, offering both a framework for interpreting hybrid compositions such as muqaddimāt and an applicable model for reconstructing didactic discourse through rhetoric.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Muqaddima
• Mollā Khusraw
• Mirʾāt al-Uṣūl
• Memzūj Prose.

Kaynakça

1. ʿAḍududdīn el-Īcī, Ebū’l-Faḍl ʿAḍududdīn ʿAbdurraḥmān b. Aḥmed b. ʿAbdilġaffār. Şerḥu Muḫtaṣari’l-Muntehā. 3 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2004.
2. Ağırkan, Müfide ve İsa Güceyüz. “Teşbih-i Temsîlî Bağlamında İmruülkays’ın Şiirlerinde Anlam ve Estetik.” Van İlahiyat Dergisi 12:21 (2024): 180-99.
3. el-Anṭākī, ʿAbdurrezzāḳ b. Muṣṭafā. Ḥāşiye ʿalā Mirʾāt. Ragıp Paşa Kütüphanesi Ragıp Paşa, no. 02267.
4. Arslan, Sami. “Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâ’etu’l-İstihlâller.” Osmanlı Araştırmaları 57 (2021): 283-318.
5. Bedruddīn b. Mālik, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdillāh b. Mālik et-Ṭāʾī. el-Miṣbāḥ fī’l-Meʿānī ve’l-Beyān ve’l-Bedīʿ. Ḳāhire: Mektebetu’l-Ādāb, 1989.
6. Bulut, Ali. “Arap Edebiyatında Berâat-i İstihlâl Sanatı.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 8:3 (2008): 77-88.
7. Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
8. Bulut, Ali. Belâgat-i müyessera Me’ânî-Beyân-Bedî’. 9. baskı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.

9. el-Cevherī, Ebū Naṣr ‘İsmāʿīl b. Ḥammād el-Fārābī. eṣ-Ṣıḥāḥ Tācu’l-Luġa ve Ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. 4. baskı. Tah. Aḥmed ʿAbdulġafūr ʿAṭṭār. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melāyīn, 1987.
10. Cevherī, Su‘ād. “en-Nes̠ru’l-ʿArabī ve Medlūluhū beyne’l-Ḳudemāʾi ve’l-Muḥdes̠īn.” Mecelletu’l-Ādāb ve’l-ʿUlūmi’l-İnsāniyye 17:7 (2023): 81-92.
11. el-Curcānī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Muḥammed b. ʿAlī ez-Zeyn eş-Şerīf. et-Taʿrīfāt. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1983.
12. Demir, Ethem. “Arap Dil ve Edebiyat Kitaplarındaki Mukaddimelerin İçeriği ve Belağî Üslubu.” Bitlis İslamiyat Dergisi 6:2 (2025): 57-76.
13. Demirbaş, Servet. “Berâat-i İstihlâl ve Hüsn-i İbtidâ Açısından Sûre Girişleri -Nisâ Sûresi Örneği-.” Kilitbahir 21 (2022): 182-208.
14. ed-Desūḳī, Şemsuddīn Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. Aḥmed b. ʿArafe. Ḥāşiyetu’d-Desūḳī ʿalā Muḫtaṣari’l-Meʿānī. Beyrūt: Mektebetu’l-ʿAṣriyye, tsz.
15. Durmuş, İsmail. “Mukaddime.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 31:115-117.
16. Durmuş, İsmail. “Nesir.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 33:6-8.
17. Durmuş, İsmail. “Üslûp.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 42:383-385.
18. Erkmen, Sefa. “Teftâzânî’nin Muhtasaru’l-Me’ânî Eserinin Dîbâcesinde Geçen Belagat Sanatları.” Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9:1 (2025): 47-65.
19. el-Ezherī, Ebū Manṣūr Muḥammed b. Aḥmed b. Ezher. Tehẕību’l-Luġa. Tah. Muḥammed ʿIvaḍ Murʿib. 15 c. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 2001.
20. el-Feyyūmī, Ebu’l-ʿAbbās Ḫaṭībuddehşe Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlī el-Ḥamevī. el-Miṣbāḥu’l-Munīr fī Ġarībi’ş-Şerḥi’l-Kebīr li’r-Rāfiʿī. 2 c. Beyrūt: Mektebetu’l-ʿİlmiyye, tsz.
21. Fīrūzābādī, Ebu’ṭ-Ṭāhir Mecdüddīn Muḥammed b. Yaʿḳūb b. Muḥammed. el-Ḳāmūsu’l-Muḥīṭ. Beyrūt: Muessesetü’r-Risāle, 2005.
22. Gezek, Ahmet. Klasik Dönem Arap Edebi Tenkidinde Gelenekçi ve Yenilikçi Yaklaşımlar. İstanbul: İlāhiyāt, 2023.
23. Ḫalīl b. Aḥmed, Ebū ʿAbdirraḥmān el-Ḫalīl b. Aḥmed b. ʿAmr b. Temīm el-Ferāhīdī el-Baṣrī. Kitābu’l-ʿAyn. Tah.
24. Mehdī el-Maḥzūmī ve İbrāhīm es-Sāmerrāʾī. 8 c. Beyrūt: Dār ve Mektebetu’l-Hilāl, tsz.
25. Ḥamza, ʿAbdullāṭīf Maḥmūd. el-Medḫal fī Fenni’t-Taḥrīri’ṣ-Ṣaḥafī. 5. baskı. Ḳāhire: el-Heyʾetü’l-Mıṣriyyetü’l-ʿĀmme li’l-Kitāb, tsz.
26. el-Hāşimī, Aḥmed b. İbrāhīm b. Muṣṭafā es-Seyyid. Cevāhiru’l-Belāġa. Beyrūt: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, tsz.
27. İbn Dureyd, Ebū Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen el-Ezdī el-Baṣrī. Cemheretu’l-Luġa. Tah. Remzī Munīr Beʿlebekkī. 3 c. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melāyīn, 1987.
28. İbn Fāris, Ebū’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fāris b. Zekeriyyā el-Ḳazvīnī er-Rāzī. Mucmelu’l-Luġa. Tah. Zuheyr ʿAbdulmuḥsin Sulṭān. 2. baskı. 2 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 1986.
29. İbn Fāris, Ebū’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fāris b. Zekeriyyā el-Ḳazvīnī er-Rāzī. Muʿcemu Meḳāyīsi’l-Luġa. Tah. ʿAbdusselām Muḥammed Hārūn. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1979.
30. İbn Ḫaldūn, Ebū Zeyd Veliyyuddīn ʿAbdurraḥmān b. Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. el-Ḥasen el-Ḥaḍramī el-Maġribī et-Tūnisī. Kitābu’l-ʿİber. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1988.
31. İbn Manẓūr, Ebū’l-Faḍl Cemāluddīn Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlī el-Enṣārī er-Ruveyfīʿī el-İfrīḳī. Lisānu’l-ʿArab. 3. baskı. 15 c. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 1993.
32. İbnü’l-Es̠īr, Ḍiyāʾuddīn Ebū’l-Fetḥ Naṣrullāh b. Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdilkerīm eş-Şeybānī el-Cezerī. el-Mes̠elu’s-Sāʾir fī Edebi’l-Kātib ve’ş-Şāʿir. Tah. Muḥammed Muḥyiddīn ʿAbdulḥamīd. 4 c. Beyrūt: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye li’ṭ-Ṭıbāʿa ve’n-Neşr, 1999.
33. İsferāyīnī, Ebū İsḥāḳ ʿİṣāmuddīn İbrāhīm b. Muḥammed b. ʿArabşāh. el-Aṭvel Şerḥu Telḫīṣi Miftāḥi’l-ʿUlūm. Tah. ʿAbdulḥamīd Hindāvī. 2 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, tsz.
34. İzmīrī, Mevlānā Meḥmed b. Velī b. Rasūl el-Ḳırşehrī. Ḥāşiye ʿalā Mirʾāti'l-Uṣūl fī Şerḥi Mirḳāti'l-Vuṣūl. Edirne Selimiye Kütüphanesi Selimiye Basmalar, no. 3103-1.
35. Kahraman, Alim. “Üslûp (Türk Edebiyatı).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 42:387-388.
36. el-Ḳazvīnī, Ebū’l-Meʿālī Celāluddīn el-Ḫaṭīb Muḥammed b. ʿAbdurraḥmān b. ʿÖmer b. Aḥmed eş-Şāfiʿī. el-Īżāḥ. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2003.
37. el-Ḳazvīnī, Ebū’l-Meʿālī Celāluddīn el-Ḫaṭīb Muḥammed b. ʿAbdurraḥmān b. ʿÖmer b. Aḥmed eş-Şāfiʿī. Telḫīṣu’l-Miftāḥ. İstanbul: Fazilet Neşriyat, tsz.
38. Köksal, Asım Cüneyd ve İbrahim Kâfi Dönmez. “Usûl-i Fıkıh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 42:201-210.
39. Maṭlūb, Aḥmed. Muʿcemu’l-Muṣṭalaḥāti’l-Belāġiyye ve Teṭavvuruhā. 3 c. Beyrūt: ed-Dāru’l-ʿArabiyye li’l-Mevsūʿāt, 2006.
40. Molla Ḫusrev, Meḥmed b. Ferāmuz b. ʿAlī. Mirʾātu'l-Uṣūl fī Şerḥi Mirḳāti'l-Vuṣūl. İstanbul: Fazilet Neşriyat, tsz.
41. Moreh, Shmuel. “Modern Arap Edebiyatında ‘Mensûr Şiir’.” Çev. Şener Şahin. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12:1 (2003): 297-329.
42. el-Mudeyhiş, İbrāhīm b. ʿAbdillāh b. ʿAbdirraḥmān. Menhecu’l-ʿAllāme el-Ḳasṭalānī fī Kitābih: İrşādu’s-Sārī li-Şerḥi Ṣaḥīḥi’l-Buḫārī. Basılmamış çalışma. 2019.
43. Özalp, Mehmet Sıddık. “Bedruddîn b. Malik’in el-Misbâh Fî İhtisâri’l-Miftâh Eserinin Dîbâcesi Özelinde Berâ’atu’l-İstihlâl Sanatı İncelemesi.” Tetkik 4 (2023): 109-125.
44. er-Rāzī, Ebū ʿAbdillāh Faḫruddīn Muḥammed b. ʿÖmer b. el-Ḥasen b. el-Ḥuseyn et-Teymī. Mefātīḥu’l-Ġayb. 3. baskı. 32 c. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1999.
45. Recāizāde Maḥmūd Ekrem. Taʿlīm-i Edebiyyāt. İstanbul: Matbaa-i Ebuzziyā, 1876.
46. es-Saʿīdī, ʿAbdulmuteʿāl b. ʿAbdilvehhāb b. Aḥmed. Buġyetü’l-Īḍāḥ li-Telḫīṣi’l-Miftāḥ fī ʿUlūmi’l-Belāġa. 17. baskı. 4 c. Ḳāhire: Mektebetu’l-Ādāb, 2005.
47. es-Sehārenpūrī, Ḫalīl Aḥmed. Bezlu’l-Mechūd. 14 c. Byy: Merkezu’ş-Şeyḫ Ebū’l-Ḥasen en-Nedvī li’l-Buḥūs̠ ve’d-Dirāsāt el-İslāmiyye, 2006.
48. es-Sekkākī, Ebū Yaʿḳūb Sirācuddīn Yūsuf b. Ebī Bekr b. Muḥammed b. ʿAlī el-Ḫārizmī el-Ḥanefī. Miftāḥu’l-ʿUlūm. Tah. Naʿīm Zerzūr. 2. baskı. 3 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1987.
49. Şevḳī Ḍayf, ʿAbdusselām. el-Fennu ve Meẕāhibuhū fi’n-Nes̠ri'l-ʿArabī. 13. baskı. Ḳāhire: Dāru’l-Maʿārif, tsz.
50. eṭ-Ṭarābulusī, İbn ʿAbdi'l-Ḥaḳḳ el-ʿÖmerī. Dureru'l-Ferāʾidi'l-Mustaḥsene fī Şerḥi Manẓūmeti İbni'ş-Şıḥne. Beyrūt: Dāru İbn Ḥazm, 2018.
51. Ṭarsūsī, Muḥammed b. Aḥmed b. Muḥammed. Ḥāşiye ʿalā Mirʾāt. Ragıp Paşa Kütüphanesi Ragıp Paşa, no. 4299.
52. Ṭarsūsī, Muḥammed b. Aḥmed b. Muḥammed. Ḥāşiye ʿalā Mirʾāt. Süleymaniye Kütüphanesi Ömer Fazıl Aköz, no. 638669.
53. et-Teftāzānī, Saʿduddīn Mesʿūd b. Faḫruddīn ʿÖmer b. Burhānuddīn ʿAbdillāh el-Herevī el-Ḫorāsānī. Muḫtaṣaru’l-Meʿānī. 2 c. Karaçi: Mektebetu’l-Buşrā, 2010.
54. Uğur, Seyit Mehmet. “Fıkıh Usûlü Yazımında Memzûc Metot Üzerine Bir İnceleme: İbnü's-Sââtî'nin Nihâyetü'l-Vüsûl'ü Örneği.” Bilimname 38:2 (2019): 689-724.
55. Uzun, Mustafa İsmet. “Nesir (Türk Edebiyatı).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 33:9-11.
56. el-Vidīnī, Muṣṭafā b. ʿAbdullāh. Taḳrīru'l-Mirʾāt. Edirne Selimiye Kütüphanesi Selimiye Basmalar, no. 2467.
57. ez-Zebīdī, Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdurrezzāḳ el-Ḥuseynī. Tācu’l-ʿArūs min Cevāhiri’l-Ḳāmūs. Tah. Heyet. 40 c. Kuveyt: Dāru’l-Hidāye, tsz.
58. ez-Zemaḫşerī, Ebū’l-Ḳāsım Maḥmūd b. ʿÖmer b. Muḥammed el-Ḫārezmī. el-Keşşāf ʿan Ḥaḳāʾiḳi Ġavāmiżi’t-Tenzīl. 3. baskı. 4 c. Beyrūt: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, 1987.
59. ez-Zemaḫşerī, Ebū’l-Ḳāsım Maḥmūd b. ʿÖmer b. Muḥammed el-Ḫārezmī. Esāsu’l-Belāġa. Tah. Muḥammed Bāsil ʿUyūnu’s-Sūd. 2 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1998.