A Group of Ottoman Tobacco Pipes in the Light of Şanlıurfa Castle Excavations

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 4, 437 - 455, 29.12.2025

Akarcan Güngör

https://doi.org/10.18037/ausbd.1735582

Öz

Şanlıurfa Castle, the symbol of the city of Şanlıurfa, is fortified atop a massive limestone cliff extending east-west, located south of the Balıklıgöl platform in the city center. Historically, Şanlıurfa Castle bears the traces of many civilizations, and due to its strategic location, it is an important fortification that civilizations have sought to retain. Systematic archaeological excavations at Şanlıurfa Castle, originally established by Seleucus I and known as Edessa during that period, began in 2020. The monumental architecture uncovered during the excavations, along with a rich repertoire of small artifacts, attest to the importance of this settlement in the region. Terracotta pipes of various types and colors, which are concentrated among the small artifacts, date to the Ottoman Period, a period between the 18th century and the first quarter of the 20th century. The Ottoman pipes of Şanlıurfa Castle, which are defined in 9 different shapes as tulip bowl, crater bowl, cylinder bowl, flat round bowl, keel bowl, bag-shaped, round bowl, bowl with disc base and polygonal bowl pipes, not only provide some clues about the social, cultural and economic structures of the people belonging to that period in the region, but also appear as supporting data for the dating of the late building levels indicating the Ottoman Period at the castle.

Anahtar Kelimeler

Şanlıurfa Castle , Citadel , Pipe , Tobacco , Ottoman period

Şanlıurfa Kalesi Kazıları Işığında Bir Grup Osmanlı Lülesi

Öz

Şanlıurfa kentinin simgesi olan Şanlıurfa Kalesi, şehir merkezindeki Balıklıgöl platformunun güneyinde yer alan ve doğu-batı doğrultusunda uzanan masif kireçtaşı kayalığın üstüne tahkim edilmiştir. Tarihsel süreçte birçok medeniyetin izlerini içerisinde barındıran Şanlıurfa Kalesi, oldukça stratejik bir noktada yer alması nedeniyle uygarlıkların elinde tutmaya çalıştığı önemli bir tahkimattır. Yazılı kaynaklara göre ilk kuruluşu Seleukos I’e dayanan ve o dönemdeki adı Edessa olan Şanlıurfa Kalesi’ndeki sistemli arkeolojik kazılara ilk kez 2020 yılında başlanılmıştır. Kazılarda ortaya çıkan farklı dönemlere ait anıtsal mimarinin yanı sıra oldukça zengin küçük buluntu repertuarı da bu yerleşimin bölgedeki önemini kanıtlar niteliktedir. Küçük buluntu grupları içerisinde yoğunluk gösteren, farklı tip ve renklerdeki pişmiş toprak lüleler, 18. yüzyıl ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasındaki bir sürece, Osmanlı Dönemi’ne tarihlendirilmektedirler. Lale çanaklı, krater çanaklı, silindir çanaklı, basık yuvarlak çanaklı, karinalı çanaklı, torba biçimli, yuvarlak çanaklı, disk kaideli ve çokgen kenarlı çanaklı lüleler olmak üzere 9 farklı biçimde tanımlanan Şanlıurfa Kalesi Osmanlı lüleleri, bölgedeki o dönem halkının sosyal, kültürel ve ekonomik yapısına dair birtakım ipuçları sunmasının yanı sıra Osmanlı Dönemi’ni işaret eden kalenin geç dönem yapı katlarının tarihlendirilmesine destek olan bir veri olarak karşımıza çıkmaktadırlar.

Anahtar Kelimeler

Şanlıurfa Kalesi , İç Kale , Lüle , Tütün , Osmanlı Dönemi

Etik Beyan

Bu çalışmada, etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer aldığını beyan ederim

Kaynakça

• Ayhan, G. (2010a). Başur Höyük Kazısı Lüle Buluntuları. K. Pektaş, S. Cirtil, S.Ö. Cirtil, G.K. Öztaşkın, H. Özdemir, E. Aktuğ ve R. Uykur (Ed.), XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde ( s.49-57). İstanbul: Ege Yayınları.
• Ayhan, G. (2010b). Hasankeyf Kazısı Lüle Buluntularının Değerlendirilmesi. Sanat Tarihi Dergisi, 19/1, 1-22.
• Ayhan, G. (2011a). Hasankeyf Kazısı Lüle Buluntuları. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Ayhan, G. (2011b). 19. Yüzyıla Tarihlenen bir Grup Osmanlı Lülesi. Kıymet Giray (Haz.), Kültürel Bellek ve Estetik Yansımalar içinde (s. 227-241).Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Ayhan, G. (2014). Lüle Terminolojisinin Sorunları Üzerine Görüşler, M. A. Eser, E. B. Fataha ve G. Koyun (Ed.), XVI. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Cilt 1 içinde (s. 53-64). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
• Ayhan, G. (2022). Glazed Tobacco Pipes. Sanat Tarihi Dergisi, 31/1, 243-261.
• Aytaç, İ. (2019). Harput İç Kale Kazılarında 2015-2016 Yıllarında Bulunan Tütün Lülelerinin Değerlendirilmesi. Osman Kunduracı ve Ahmet Yavuzyılmaz (Ed.),Yaşar Erdemir’e Armağan Sanat Tarihi Yazıları içinde, (s. 567-608). Konya: Literatürk Academia.
• Bakla, E. (1993). Tophane Lüleciliği. İstanbul: Dışbank Yayınları.
• Bakla, E. (2007). Tophane Lüleciliği Osmanlı’nın Tasarımdaki Yaratıcılığı ve Yaşam Keyfi. İstanbul: Antika Kitabevi.
• Budaktaş, Y. (2020). Divriği Kalesi Kazısı Lüle Buluntuları (2006-2017. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
• Cantay, G. (2001). Edirne Yeni Sarayı Kazısı (1999–2000) Keramik Buluntuları. S. Alpaslan (Haz.), V. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı ve Araştırma Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 145–160). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Cantay, G. (2003). Edirne Yeni Saray Kazısı Lüle Buluntuları. Semra Ögel (Ed.), Sanat Tarihi Defterleri 7 içinde (s. 15-23). İstanbul: Ege Yayınları.
• Cengiz, A. (2011). Edirne Yeni Saray Kazılarında Ele Geçen Lüleler. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Fellows, C. (1852). Travels and Researches in Asia Minor, more Particularly in the Province of Lycia. London.
• Fındık, E.F. (2016). Ay Işığında Tütün Seremonisi - Osmanlı Kırsalında Tütün Kullanımının Kanıtları: Aziz Nikolaos Kilisesi Kazıları Lüle ve Nargile Buluntuları. Cedrus, IV, 373-392.
• Gașpar, A. (2016). Obiceiuri Cotidiene Reflectate Arheologic în Timișoara Otomană. Observații Asupra Pipelor de Lut / Daily Customs Reflected in the Archaeology of Ottoman Timişoara. Notes On The Clay Pipes. Materiale Şi Cercetări Arheologice. (Serie nouã), N°12 259-283.
• Hasan, U. (2019). Archaeological Proof of Enjoy at Tire Kutu Han: Clay Pipes. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, 19/2, 119-134.
• Honigmann, E. ve Bosworth, C.E. (1995). Al-Ruhā. C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.p. Heinrichs ve G. Lecomte (Ed.), Encyclopaedia of Islam New Edition Volume VIII içinde (s. 589-591). Leiden: E.J.Brill.
• İnanan, F. & Şahin, D. (2017). Arkeopark-Osmanlı Lüleleri Osmanlı’da Tütün Keyfi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18/ 32, 33-54.
• Kâtip, Çelebi, (1972). Minazü’l-Hakk Fi İhtiyari’l-Ahakk: En Doğruyu Sevmek İçin Hak Terazisi. (Çev. Gökyay, O.Ş). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Kozbe, G. (2023). Şanlıurfa Kalesi Kazıları. Harun Ürer (Ed.), Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeoloji Çalışmaları içinde (s.527-550). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
• Kozbe, G. & Güngör, A. (2023a). Şanlıurfa Kalesi 2021 Yılı Kazıları. A. Özme (Ed.), 42. Kazı Sonuçları Toplantısı Cilt 2 içinde (s. 503-518). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Ana Yayın No: 195/2.
• Kozbe, G. & Güngör, A. (2023b). El-Cezire Bölgesi’nin Muhkem Kalesi: Cizre. İstanbul: Kutlu Yayınevi.
• Kozbe, G. & Güngör, A. (2024). Şanlıurfa Kalesi 2022 Yılı Kazıları. S. Ateşoğulları (Ed.), 43. Kazı Sonuçları Toplantısı Cilt 2 içinde (s.39-56). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Ana Yayın No: 199/2.
• Kozbe, G. & Güngör, A. (2025). Şanlıurfa Kalesi Kazısı. C. Keskin (Ed.), 44. Kazı Sonuçları Toplantısı Cilt 5 içinde (s.67-88). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Ana Yayın No: 205/5.
• Kozbe, G., Caner, E. & Güngör, A. (2022). Şanlıurfa Kalesi 2020 Yılı Kazıları. A. Özme (Ed.). 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları Cilt 2 içinde (s. 263-278). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Ana Yayın No: 192/2.
• Kurt, M. (2022). Amorium Kenti Kazıları Lüle Buluntuları. Social Sciences Research Journal, 11/3, 358-369.
• Polat, T. & Güngör, A. (2023). Şanlıurfa Kalesi Kazıları Seramik Buluntuları. Hazal Ceylan Öztürker Demir (Ed.). Ahmet Bodakçi Anısına Ortaçağ’dan Cumhuriyet’e Sanat Tarihi Çalışmaları içinde (s. 77-110). Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Robinson, R. (1985). Tobacco Pipes of Corinth and of the Athenian Agora. Hesperia, 54/2, 149-203.
• Segal, J. B. (2002). Edessa (Urfa) Kutsal Şehir. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Şen, K. & Karasu, Y, E. (2020). Bitlis Kalesi Osmanlı Dönemi Lülelerinin Değerlendirilmesi (2018 Yılı Kazı Sezonu). Art-Sanat, 14, 413–440.
• Tonghini, C. (2016). Şanlıurfa Kalesi: Stratigrafik Analizlerin İlk Sonuçları. C. Keskin (Haz.), 33. Araştırma Sonuçları Toplantısı Cilt 2, içinde (s. 427-442). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayın No: 172-2.
• Tonghini, C. (2018). The Citadel of Şanlıurfa and the Evolution of Muslim Military Architecture. M.Bernardini ve A. Taddei (Ed.), 15th International Congress of Turkish Art içinde (s.615-751). Ankara; Önka Matbaa.
• Tonghini, C. (2021). From Edessa to Urfa. The Fortification of the Citadel., Oxford: Archaeopress Archaeology.
• Yaşar, T. (2023). Seramik Sanatında Lüle ve Kişisel Uygulamalar. Arteoloji Dergisi, 2/1, 185-205.
• Yener, A. (2005). Tütün Lüleleri ve Antalya-Kaleiçi’nde Bulunan Örnekler. Arkeoloji ve Sanat Tarihi Dergisi, 119, 94-113.
• Yılmaz, A. (2010). Bitlis Kazısında Ortaya Çıkarılan (2004–2008) Tütün Lüleleri, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Onsekiz Mart Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.