Çok Partili Hayata Geçişte Alevi Siyasallaşması: Nurcular, Diyanet ve Ortaca (1946-1966)

Öz

Alevilerin özellikle 1950’lerin başlarında açıkça DP’yi desteklemesinin ve DP için de politik bir stratejiye tekabül edecek bir biçimde düzenli olarak temsil olanağı sağlamasının, Alevi politikleşmesinin ilk ayırt edici evresini oluşturmasının ardından 27 Mayıs sonrası Diyanetle başlayan gerginliklerin kitlesel bir karşılaşmaya dönüşen veya algılanan Ortaca Olaylarıyla devam etmesi, Alevi politikleşmesinin çok partili siyasal hayattaki ikinci politik evresinin zeminini inşa etmiştir. Böylece çok partili hayata geçişte ve ilk Alevi partisinin kurulmasından evvel iki aşamalı bir süreç ortaya çıkmıştır: İlki, DP iktidarı dönemini, ikincisi ise 27 Mayıs sonrası oluşan ve Cumhuriyet tarihinin seyri itibariyle ilk kitlesel mezhep çatışmasının örneği olarak beliren Ortaca Olayları’na kadar geçen süreyi kapsamıştır. Bu çalışmaya göre Türkiye’de Alevi politikleşmesinin oluşumunun (Alevilerin Atatürk’le ve tek parti iktidarındaki ilişkilerinden sonraki) ikinci devrini ifade eden 1946-1966; iki temel sonucun ortaya çıktığını göstermektedir: (Nurculuk ve) Diyanet karşıtlığı (Alevilik inancının dışlanmasına karşın), “gericiliğe karşı (İslam dairesi içerisinde) laikliğe bağlanmayı” gerektirirken “Alevileri hedef alan her türlü söylem” ise “Türk milliyetçiliğine sahip çıkmayı” gerektirmiştir. Böylece Atatürk’le ve Cumhuriyet’le “eşit yurttaş” olan Aleviler, inançlarını ve varlıklarını korumada kendilerinin vurgusuyla “Müslüman bir kitle olarak” laikliği ve milliyetçiliği savunmayı tercih etmişlerdir. Bu Alevi siyasallaşmasına giden yeni süreç, DP iktidarının son döneminde zemin kazanmaya ve 27 Mayıs sonrası anayasal özgürlüklerin genişlemesine koşut olarak görünür olmaya başlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• DP
• Nurcular
• AP
• Diyanet
• Alevi öğrenci bildirileri
• Ortaca olayları
• Alevi siyasallaşması

Alevi Politicization in the Transition to a Multi-Party System: The Nur Movement, Religious Affairs and the Ortaca (1946-1966)

Öz

The Alevis’ explicit support for the DP, particularly in the early 1950s, and the transformation of this support into a regular opportunity for political representation through a political strategy aimed at ensuring its continuity, constituted the first distinctive phase of Alevi politicization. Subsequently, tensions that began with the Presidency of Religious Affairs (Diyanet) after the May 27 Military Coup and continued with the events in Ortaca/Muğla, which turned into a mass incident, laid the groundwork for the second political phase of Alevi politicization in a multi-party political life. Thus, a two-stage process emerged during the transition to a multi-party system and before the establishment of the first Alevi party: the first stage covered the DP period, and the second stage covered the period after May 27, up to the Ortaca Events, which were intended to become the first example of mass sectarian conflict in the history of the Republic. While Alevis united in opposition to Nurculuk and Diyanet against the threat of exclusion of the Alevi faith, it also required adhering to a secularism without rejecting Islam against religious reactionism and defending Turkish nationalism against any discourse targeting Alevis. Thus, Alevis, who were equal citizens with Atatürk and the Republic, chose to defend secularism and nationalism during that period, emphasizing their identity as “a Muslim community” in order to protect their beliefs and existence. This new process leading to Alevi politicization gained ground during the final period of the DP government and began to emerge in parallel with the expansion of constitutional freedoms after May 27.

Anahtar Kelimeler

• DP
• Nur Movement
• AP
• Religious Affairs
• Alevi student declarations
• Ortaca events
• Alevi politicization

Kaynakça

1. Aksu, R. (2007, 8 Ekim). Alevi dosyası-1. https://hyd.org.tr/attachments/article/603/soylesi-milliyet-gazetesi-alevi-dosyasi.pdf
2. Alevi Haberler. (2024, 30 Ocak). Ulusoy: Hepsi bizi kendilerine benzetmeye çalışıyor!. https://www.alevihaberler.com.tr/haber/ulusoy-hepsi-bizi-kendilerine-benzetmeye-calisiyor-412
3. Ata, K. (2007). Alevilerin ilk siyasal denemesi: (Türkiye) Birlik Partisi (1966-1980). Kelime Yayınevi/Özdoğan Matbaa.
4. Aydoğdu, H., & Timisi Nalçaoğlu, N. (2021). Mustafa Timisi anlatıyor: Biz varız, dün, bugün, yarın (1. Baskı), Dipnot Yayınları.
5. AYM. (1962). Anayasa Mahkemesi kararı. https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/1962-47-nrm.pdf
6. Bingöl, B. (2008). Türk siyasal yaşamında Birlik Partisi-Türkiye Birlik Partisi (Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Bulut, F. (2020a, 5 Şubat). Cumhuriyet dönemindeki ilk Alevi kimlik mücadelesi: 1963 Alevi Bildirisi. Gazete Duvar, https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2020/02/05/cumhuriyet-donemindeki-ilk-alevi-kimlik-mucadelesi-1963-alevi-bildirisi
8. Bulut, F. (2020b, 20 Şubat). Alevi öğrencilerin Şubat 1966 Bildirisi: Varlık mücadelesine devam. Gazete Duvar, https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2020/02/20/alevi-ogrencilerin-subat-1966-bildirisi-varlik-mucadelesine-devam

9. Bulut, F. (2021, 7 Mart). Mustafa Timisi’nin hatıralarında Alevilerin hak mücadelesi ve Diyanet eleştirisi. Independent Türkçe, https://www.indyturk.com/node/326271/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/mustafa-timisinin-hat%C4%B1ralar%C4%B1nda-alevilerin-hak-m%C3%BCcadelesi-ve-diyanet
10. Cumhuriyet (1966a, 8 Haziran). Nurcuların tesiri büyük olmuştur. 43(15033), 1-1.
11. Cumhuriyet (1966b, 9 Haziran). Muğla’da Sünnilerle Aleviler çarpıştılar. 43(15034).
12. Cumhuriyet (1966c, 10 Haziran). Mezhepler arasında gerginlik. 43(15035).
13. Cumhuriyet (1966d, 12 Haziran). Sünni-Alevi çekişmesi: Muğla’da gerginlik artıyor. 43(15037).
14. Cumhuriyet (1966e, 13 Haziran). Mezhepler arasındaki gerginlik devam ediyor. 43(15038).
15. Cumhuriyet (1966f, 14 Haziran). Bir Sünni öldürüldü, Alevi evli bir kadın kaçırıldı. 43(15039).
16. Cumhuriyet (1966g, 16 Haziran). Sunay: ‘Bir mezhep ayrımı yoktur’ dedi. 43(15041).
17. Çakır, R., & Yılmaz, İ. (2001, 18 Ağustos). Yolunu arayan Alevilik-4. Milliyet.
18. Çamuroğlu, R. (2005). Değişen koşullarda Alevilik. Kapı Yayınları.
19. Çelik, H. (2022). (Kitap Kritiği). Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, (26), 287-294.
20. Çıplak, İ. T., & Çevik, Z. (2018). Babagan Bektaşilik ve Demokrat Parti. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 5(8), 24-39. https://doi.org/10.21021/osmed.427819
21. Çölükoğlu, E. (2020, 25 Şubat). Türkiye Birlik Partisi (TBP) deneyimi. Uluslararası Politika Akademisi, https://politikaakademisi.org/2020/02/25/turkiye-birlik-partisi-tbp-deneyimi/
22. Gazete Duvar (2021, 25 Şubat). Mustafa Timisi: Arkadaşlarımızın Demirel’e güvenoyu vermesi 12 Mart’ın kapılarını araladı. https://www.gazeteduvar.com.tr/kebikec-mustafa-timisi-arkadaslarimizin-demirele-guvenoyu-vermesi-12-martin-kapilarini-araladi-video-1514306
23. Görkem, İ. (2000). Baha Said Bey: Türkiye’de Alevi-Bektaşi, Ahi ve Nusayri zümreleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Güler, S. (2008). Aleviliğin siyasal örgütlenmesi: Modernleşme, çözülme ve Türkiye Birlik Partisi. Dipnot Yayınları.
25. Heper, M. (2006). Türkiye sözlüğü: Siyaset, toplum ve kültür. Doğu Batı Yayınları.
26. İpekçi, A. (1966, 16 Haziran). Uyarmalar ve Başbakan, Milliyet, 17(6665), 1-1.
27. İrat, A. M. (2006). Devletin Bektaşi hırkası. Chiviyazıları Yayınevi.
28. Kalkan, Ş. (1994). Röportajlar. İlhan Selçuk, Gencay Şaylan & Şenay Kalkan (haz.), Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik (ss. 85-110) (2. Baskı). Yön Yayıncılık.
29. Maden, F. (2024). Millî Mücadele ve Cumhuriyet yıllarında Aleviler-Bektaşiler ve Atatürk. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(Özel Sayı), 17-44. https://doi.org/10.18221/bujss.1431595
30. Massicard, E. (2007). Türkiye’den Avrupa’ya Alevi Hareketinin Siyasallaşması. İletişim Yayınları.
31. Milliyet (1966a, 14 Haziran). Ortaca’daki Alevi kadınlar silahlandı. 17(6663).
32. Milliyet (1966b, 15 Haziran). Demirel: ‘mezhep kavgası olmaz’. 17(6664).
33. Milliyet (1966c, 16 Haziran). Ortaca’daki gergin hava yumuşamadı: Alevilik için MP gensoru verdi. 17(6665).
34. Özbey, C. (1963). Alevilik üzerine tartışmalar. Emek Basımevi.
35. Özmen, F. A. (2011). Alevi gençliğinin siyasi ve sosyo-kültürel kimlik mücadelesi-I. Alternatif Politika, 3(1), 31-54.
36. Schüler, H. (1999). Türkiye’de sosyal demokrasi: Particilik, hemşehrilik, Alevilik. İletişim Yayınları.
37. Selçuk, İ., Şaylan, G., & Kalkan, Ş. (1994). Günümüzde Alevilik. İlhan Selçuk, Gencay Şaylan & Şenay Kalkan (haz.), Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik (ss. 31-46). Yön Yayınları.
38. Şaylan, G. (1994). Aleviler kimlerdir?. İlhan Selçuk, Gencay Şaylan & Şenay Kalkan (haz.), Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik (ss. 57-84). Yön Yayınları.
39. Taşkın, Y. (2015). Din, devlet, laiklik. A. Demirel, S. Sözen (ed.), Türk siyasal hayatı (ss. 140-168). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
40. Temeltaş, N. (2016, 13 Haziran). Ortaca Alevi katliamının 50. yıldönümü. Bianet, https://bianet.org/yazi/ortaca-alevi-katliami-nin-50-yildonumu-175754
41. Tural, M. (2011). 12 Eylül’de hem Kürt hem Alevi hem solcu bir hâkim olmak. Postiga Yayınları.
42. Yeler, A. (2018). Modernleşen Alevilikte siyasallaşma ve siyasi partilerle ilişkiler. Uluslararası geçmişten geleceğe Alevilik sempozyumu bildirileri (ss. 485-518). Alevi İnanç Birliği Vakfı (Yayın: 4), İsmail Aygül Ofset Matbaacılık.
43. Yeler, A. (2019). Sivil toplumdan siyasi partilere: Alevi kurumsallaşması. Çizgi Kitabevi Yayınları.
44. Yeni Gazete (1966, 16 Haziran). Aleviler siyasi parti kurmak istiyorlar. (537), 1-8.
45. Yıldırım, R. (2017). Aleviliğin doğuşu: Kızılbaş sufiliğinin toplumsal ve siyasal temelleri: 1300-1501. İletişim Yayınları.
46. Yön Haber (2021, 24 Şubat). Mustafa Timisi tarihe not düşüyor: Alevi toplumunun Cumhuriyet tarihindeki ilk örgütlenmesi ve “Biz Varız” mücadelesi. https://yonhaber.com/kultur-sanat/mustafa-timisi-tarihe-not-dusuyor-alevi-toplumunun-cumhuriyet-tarihindeki-ilk-orgutlenmesi-ve-biz-variz-mucadelesi/
47. Yüce, İ. (2024, 5 Temmuz). Alevi toplumu ve siyaset. Rudaw, https://www.rudaw.net/turkish/opinion/050720241
48. Zariç, S. (2021). 1946-60 arası dönemde Demokrat Parti ile Aleviler arasındaki ilişki. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (39), 240-262.
49. Zürcher, E. J. (2018). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. (4. Baskı), İletişim Yayınları.