İktisadi Egemenliğin Kurumsal İnşası: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın Kuruluşu

Öz

Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) kuruluşunu, Lozan sonrası iktisadi egemenlik arayışının diplomatik ve kurumsal boyutlarıyla birlikte ele almıştır. Çalışmanın problematiği, Osmanlı Bankası’ndan miras kalan imtiyazlı ve ikili parasal düzenin, 1920’ler Avrupa’sındaki merkez bankacılığı dönüşümü bağlamında nasıl biçimlendiğini ve bu sürecin dönemin iktisat düşüncesinin kurumsal yansımaları çerçevesinde nasıl değerlendirilebileceğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, para istikrarı, merkezî otorite ve egemenlik kavramlarının ulusal para kurumları aracılığıyla nasıl somutlaştığı çok katmanlı bir kaynak temeli üzerinden analiz edilmiştir. Yöntem, Türk Diplomatik Arşivi’ne dayalı belge incelemesini; Birleşik Krallık Ulusal Arşivi (The National Archives), İngiltere Merkez Bankası Arşivi (Bank of England Archives) ve Cenevre Birleşmiş Milletler Arşivi (United Nations Office at Geneva) gibi kurumlardaki diplomatik yazışmalarla bir araya getirmektedir. Ayrıca dönemin yerli ve yabancı basın taraması, Ankara’nın talebi doğrultusunda Türkiye’deki merkez bankası oluşumu için hazırlanan teknik raporların karşılaştırmalı analiziyle bütünleştirilmiştir. Böylece iktisat tarihinin kurumsal ve düşünsel boyutları, diplomasi tarihinin algı, nüfuz ve müzakere katmanlarıyla kesiştirilerek, TCMB’nin kuruluş süreci hem entelektüel yönelim hem de siyasal-ekonomik bir inşa pratiği olarak bütüncül biçimde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İktisadi bağımsızlık
• merkez bankacılığı
• parasal düzen
• Türk bankacılık tarihi

Institutional Construction of Economic Sovereignty: The Establishment of the Central Bank of the Republic of Turkey

Öz

This study examines the establishment of the Central Bank of the Republic of Türkiye (CBRT) within the framework of the search for economic sovereignty that took shape in the post-Lausanne period, considering both its diplomatic and institutional dimensions. The aim of the study is to reveal how the privileged and dual monetary system inherited from the Ottoman Bank was shaped within the context of the transformation of central banking in 1920s Europe, and how this process can be evaluated through the institutional reflections of contemporary economic thought. The research is based on a historical-comparative analysis method. In this context, diplomatic documents obtained primarily from the Turkish Diplomatic Archives of the Ministry of Foreign Affairs, the National Archives (UK), the Bank of England Archives, and the United Nations Office at Geneva Archives were analyzed through qualitative content analysis. In addition, both domestic and foreign press sources of the period, as well as technical reports prepared upon Turkiye’s request (Vissering, Müller/Schacht, Rist), were comparatively examined. The main finding of the study is that the establishment of the CBRT was not merely a domestic administrative reform but also a concrete reflection of international diplomatic negotiations and the broader process of constructing economic sovereignty.

Anahtar Kelimeler

• Economic sovereignty
• central banking
• monetary system
• history of Turkish banking

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri: Başkanlık Cumhuriyet Arşivi, (BCA)
2. Başkanlık Osmanlı Arşivi, (BOA)
3. Bank of England Archives, (BEA)
4. National Archives (United States)
5. Türk Diplomatik Arşivi, (TDA)
6. UN Archives Geneva
7. Telif Eserler
8. Ahmad, F. (1996). İttihatçılıktan Kemalizme (F. Berktay, Çev.; 3. bs). Kaynak Yayınları.

9. Avcıoğlu, D. (1976). Türkiye’nin Düzeni Dün-Bugün-Yarın (10. bs, Vol. 1-1). Tekin Yayınevi.
10. Bindseil, U. (2019). Early French and German Central Bank Charters and Regulations. European Cenral Bank.
11. Boratav, K. (2005). Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985 (9. bs). İmge Kitabevi.
12. Can, A. (2022a). Mütareke Dönemi’nde İttihatçıların Tasfiyesi. Mavi Atlas, 10(1). https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1052212
13. Can, A. (2022b). Türkiye’de Milli Bankacılığın Doğuşu (1908-1918). Vakıfbank Kültür Yayınları.
14. Commercial and Central Banks (0000765625_D0002). (1938). League of Nations; United Nations Geneva.
15. Çelik, A. (2016). Savaşın Mali̇yeti̇ne Bi̇r Çözüm: Bi̇r Borçlanma Hi̇kâyesi̇. Türkiyat Mecmuâsı, 25(2), 107-165. https://doi.org/10.18345/tm.73351
16. David Ricardo. (1824). Plan for the Establishment of a National Bank (1772-1883). John Murray, Albemarle-Street. http://archive.org/details/planfortheestablishmentofanationalbank
17. Eichengreen, B. (2008). Globalizing Capital (2. bs). Princeton University Press.
18. Eldem, E. (1997). 135 Yıllık Bir Hazine-Osmanlı Bankası Arşivinde Tarihten İzler. Osmanlı Bankası A.Ş.
19. Eldem, E. (2000). Osmanlı Bankası Tarihi (A. Berktay, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
20. Eldem, V. (1994). Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
21. Ersal, A. (2015). Karl Müller’in Türkiye’de Bir Merkez Bankası Kurulmasına İlişkin Raporunun Siyasi Yansımaları. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 22, 481-508.
22. Geyikdagi, V. N. (2011). French Direct Investments in the Ottoman Empire Before World War I. Enterprise & Society, 12(3), 525-561. https://doi.org/10.1093/es/khq140
23. Gökbudak, N. (1996). Central Bank Independence, the Bundesbank Experience and the Central Bank of the Republic of Turkey. Central Bank of the Republic of Turkey. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/192812ff-303d-4bc0-9f36-d0728ac33901/9610eng.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-192812ff-303d-4bc0-9f36-d0728ac33901-m3fw6Bc
24. Güran, T. (2017). İktisat Tarihi. Der Yayınları.
25. İbrahim Fazıl. (1925, Ekim 31). Osmanlı Bankası. Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası, 3(21), 269-277.
26. Kazgan, A. H., Ateş, T., Tekin, O., Koraltürk, M., Soyak, A., Eroğlu, N., & Kaban, Z. (1999). Osmanlı’dan Günümüze Türk Finans Tarihi: Kuruluştan Cumhuriyet’e (C. 1). İstanbul Menkul Kıymetler Borsası.
27. Keskin, M. (2024). Kuruluşundan Geleceğe Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (smart Journal), 9(77), 5135-5149. https://doi.org/10.29228/smryj.73268
28. Keyder, Ç. (1978). 1923-1929 Döneminde Para ve Kredi. O.D.T.Ü. Gelişme Dergisi, Özel Sayı, 210-250.
29. Kızılkaya, E. (1995). Türkiye’de Merkez Bankacılığı Fikrinin Gelişimi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
30. Koraltürk, M. (2011). Erken Cumhuriyet Döneminde Ekonominin Türkleştirilmesi (1. bs). İletişim Yayınları.
31. L’Econoinisfe d’Orieot. (1927, Août). L’Econoinisfe d’Orieot, 281-289. National Archives (United States)
32. Neşet Halil. (1930, Kasım 19). Cumhuriyet Merkez Bankası. Hâkimiyet-i Milliye, 2.
33. New Features In The European Crisis. (1923, Ekim 10). The Economist. The Economist Historical Archive.
34. Ottoman Bank Historical Research Center—Osmanlı Bankası Tarihi Araştırma Merkezi (ECEXOBMBR002). (t.y.). [Graphic]. SALT Research. Geliş tarihi 11 Temmuz 2025, gönderen https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/180932
35. Pamuk, Ş. (2017). Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi (7. bs). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Pamuk, Ş. (2023). Macroeconomic Policies and the New Central Bank in Turkey, 1929–1939. İçinde B. Eichengreen (Ed.), The Spread of the Modern Central Bank and Global Cooperation (ss. 301-319). Cambridge University Press.
37. Siirt Mebusu Mahmut. (1930a, Haziran 15). Devlet Bankası. Hâkimiyet-i Milliye, 1.
38. Siirt Mebusu Mahmut. (1930b, Kasım 1). Gündelik. Hakimiyet-i Milliye, 1.
39. Tezel, Y. S. (2015). Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Toniolo, G. (2005). Central Bank Cooperation at the Bank for İnternational Settlements 1930-1973 (1. bs). Cambridge University Press.
41. Toprak, Z. (1998). Osmanlı Bankası ve Tarihten İzler. Toplumsal Tarih, 50, 15-22.
42. Toprak, Z. (2000). Cumhuriyet Türkiyesi ve Ulusal Bankacılığın Doğuşu. Toplumsal Tarih, 26-31.
43. Va-Nu. (1930, Eylül 22). Liberalizm Babında. Hakimiyet-i Milliye, 4.
44. Varlı, A. (2010). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Parasal Alanda Kurumsal Düzenlemeler: T.C. Merkez Bankası [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
45. Yunus Nadi. (1930, Kasım 12). Devlet Bankası. Cumhuriyet, 1.
46. Resmi Kaynaklar:
47. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bülten (No. 3). (1932).
48. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu, 1175 9168 (1930).
49. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanunu, 1715 859 (1930).
50. Süreli Yayınlar: Cumhuriyet , Hakimiyet-i Milliye, L’Economiste d’Orient, Milliyet, Sabah, Tanin