1915-1918 Kıtlığının Lübnan'da Ulus İnşasında ve Fransız Hakimiyetinin Meşrulaştırılmasında Araçsal Rolü

Öz

Birinci Dünya Savaşı esnasında Levant bölgesinde yaşanan büyük kıtlık, en ağır sonuçları Cebel-i Lübnan’da meydana getirmiştir. Kıtlığın sebepleri ve muhtelif tarafların sorumluluk düzeyleri akademik literatürde tartışma konusudur. Lübnanlı Maruni önde gelenleri ise kıtlığı Osmanlı yönetiminin kasıtlı aç bırakma politikasının sonucu olarak betimlemiştir. Bu bakış açısı savaş sonrasında hâkim görüş haline getirilmiş, bir yandan kıtlığın ulusa yaşattığı felaket ve bunun karşısında ortaya konulduğu varsayılan direniş Lübnan ulusal kimliğinin kurucu unsurları arasında yer alırken, diğer yandan Fransa bir kurtarıcı pozisyonuna yerleştirilmiş ve bu durum 1920-1943 yılları arasındaki Fransız mandasını meşrulaştırıcı bir işlev görmüştür. Makale, Cebel-i Lübnan’daki Osmanlı hakimiyetinin son dönemlerinin karakteristik özelliklerini, kıtlığın kaynaklarını ve kıtlık hakkındaki farklı anlatıları, Maruni söylemindeki Osmanlı ve Fransa betimlemelerini ve son olarak Lübnan ulusal kimliğinin inşasında ve tarihyazımında kıtlığın yerini inceleyerek, ulus inşasının evrensel şablonuyla paralel nitelikler taşıyan bu retrospektif anlatının tüm topluma yayılamadığını, ancak resmi görüş haline getirilebildiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Lübnan
• Kıtlık
• Osmanlı İmparatorluğu
• Fransız Mandası
• Maruniler

The Instrumental Role of the Famıne of 1915-1918 in Nation-Building and Legitimization of the French Rule in Lebanon

Öz

The great famine that occurred in the Levant region during the First World War had the most severe consequences in Mount Lebanon. The causes of the famine and the level of responsibility of various parties remain a matter of debate in the academic literature. But the Lebanese Maronite leaders portrayed the famine as a result of the Ottoman government’s deliberate policy of starvation. This perspective became the dominant view in the aftermath of the war: on one hand, the catastrophe that the famine inflicted on the nation and the supposed resistance in the face of it became constitutive elements of Lebanese national identity, and on the other hand, France was placed in the position of a savior and this served as a legitimizing function for the French mandate between 1920 and 1943. By examining first the characteristics of the late Ottoman period in Mount Lebanon, secondly the roots of the famine and the different narratives about the famine, then the portrayal of the Ottomans and France in the Maronite discourse, and finally the place of the famine in the construction and historiography of Lebanese national identity, the article argues that this retrospective narrative, which parallels the universal pattern of nation-building, could not be disseminated to the whole society, but could become the official view

Anahtar Kelimeler

• Lebanon
• Famine
• Ottoman Empire
• French Mandate
• Maronites

Kaynakça

1. Akarlı, E. D. (1993). The long peace: Ottoman Lebanon, 1861–1920. University of California Press.
2. Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev.). Metis Yayınları.
3. Antonius, G. (1938). The Arab awakening: The story of the Arab national movement. Jarrold and Sons.
4. Atlıoğlu, Y. (2014). Savaşta ve barışta Lübnan Marunileri: Aziz Marun’dan iç savaş’a Maruni kimliği ve çatışma. Kaknüs Yayınları.
5. Azar, J. (1852). Les Marounites, d’après le manuscrit arabe du R. P. Azar. Imprimerie-Librairie de l’Archevêché.
6. Bozkurt, C. (2023). Birinci Dünya Savaşı’nda Cebel-i Lübnan’da iaşe buhranı: Osmanlı hükûmetine yönelik Avrupa ve ABD kamuoyundaki iddialar. Belleten, 87(308), 233–263.
7. Brand, T. (2023). Famine worlds: Life at the edge of suffering in Lebanon’s Great War. Stanford University Press.
8. Cinal, A. S. Ö. (2024). Sessiz bekleyişten direnişe, direnişten iktidara: Lübnan Şiîleri. In Y. Atlıoğlu & T. Yıldız (Eds.), Lübnan’da mezhepler: Siyasi ve toplumsal ilişkiler (pp. 125–160). Selenge Yayınları.

9. Çınar, M. U. (2017). Kolektif anlatı ve vatandaşlık kimliğinin inşasına dair sorular, cevaplar ve yeni sorular. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 26, 135–156.
10. Çiçek, M. T. (2020). Cemal Paşa Suriye’de: Birinci Dünya Savaşı yılları. Kronik Kitap.
11. Danış, M. F. (2024). Fenike miti ve Fenikecilik: Lübnan düşüncesinin temelleri. VakıfBank Kültür Yayınları.
12. Dördüncü Ordu-yu Hümayun. (1916). Aley Divan-ı Harb-i Örfisinde tetkik olunan mesele-i siyasiyye hakkında izahat. Tanin Matbaası.
13. El Baba, J. (2024). Roots of Lebanon’s sectarian politics: Colonial legacies of the French mandate. Politikon: The IAPSS Journal of Political Science, 58, 26–49.
14. Gelvin, J. L. (1998). Divided loyalties: Nationalism and mass politics in Syria at the close of empire. University of California Press.
15. Hakim, C. (2013). The origins of the Lebanese national idea (1840–1920). University of California Press.
16. Hitti, P. K. (1957). Lebanon in history: From the earliest times to the present. Macmillan.
17. Hourani, A. (1968). Syria and Lebanon: A political essay. Librarie du Liban.
18. Jacobson, A. (2008). Negotiating Ottomanism in times of war: Jerusalem during World War I through the eyes of a local Muslim resident. International Journal of Middle East Studies, 40(1), 69–88.
19. King, H. C., & Crane, C. R. (1919). The King-Crane report. The World War I Document Archive. http://lib.byu.edu/index.php/The_King-Crane_Report
20. L’Orient-Le Jour. (2020, September 1). “C'est la dernière chance pour ce système”: Macron maintient la pression. https://www.lorientlejour.com/article/1231075/macron-entame-le-deuxieme-jour-de-sa-visite-sous-le-signe-du-centenaire-du-grand-liban.html
21. Mazza, R. (2016). “We will treat you like Armenians”: Cemal Pasha, Zionism and the evacuation of Jaffa, April 1917. In M. T. Çiçek (Ed.), Syria in World War I: Politics, economy and society (pp. 87–106). Routledge.
22. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. (1917). Devre 3, İçtima senesi 2, Cilt 3, İnikat 34. MJP – Université de Perpignan. (n.d.). Liban: Constitution du 23 mai 1926. https://mjp.univ-perp.fr/constit/lb1926.htm
23. Municipality of Beirut, & UN-Habitat. (2020). Beirut port explosions response. https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/10/municipality_of_beirut_-_beirut_explosion_rapid_assessment_report.pdf
24. Murad, N. (1844). Notice historique sur l’origine de la nation maronite et sur ses rapports avec la France, sur la nation druze et sur les diverses populations du Mont Liban. Librairie d’Adrien le Clere et Cie.
25. Najem, T., & Amore, R. C. (2021). Historical dictionary of Lebanon. Rowman & Littlefield.
26. Pitts, G. A. (2018). “Make them hatred in all of the Arab countries”: France, famine, and the creation of Lebanon. In R. P. Tucker et al. (Eds.), Environmental histories of the First World War (pp. 175–190). Cambridge University Press.
27. Pitts, G. A. (2020). A hungry population stops thinking about resistance: Class, famine, and Lebanon’s World War I legacy. Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, 7(2), 217–236.
28. Presidency of Lebanon. (2019, August 31). President Aoun: “We want the Greater Lebanon for a hundred and thousand years…”. http://www.presidency.gov.lb/English/Pages/Speeches Details.aspx?nid=25625
29. Schayegh, C. (2017). The Middle East and the making of the modern world. Harvard University Press.
30. Sezer, S. (2021). Meşrutiyetin yeniden ilanının Cebel-i Lübnan’daki yankıları: Güç mücadeleleri, çatışan aidiyetler ve Lübnancılığın zaferi. In Y. Atlıoğlu & M. F. Danış (Eds.), Lübnan: Kimlik, toplum ve siyaset (pp. 69–96). Vadi Yayıncılık.
31. Sezer, S. (2023). Levant’ta dönüşüm çağı: Modern Suriye, Lübnan, Filistin ve İsrail’in oluşum süreçleri. Babil Kitap.
32. Tamari, S. (2021). Cihan harbi ve yeni Filistin (M. Tütüncü, Çev.). Küre Yayınları.
33. Thiesse, A.-M. (2021). Ulusal kimliklerin inşası: XVIII. yüzyıldan XX. yüzyıla Avrupa (S. Sezer, Çev.). Babil Kitap.
34. Traboulsi, F. (2012). A history of modern Lebanon (2nd ed.). Pluto Press.
35. Volk, L. (2010). Memorials and martyrs in modern Lebanon. Indiana University Press.
36. Zoghbi, S. (2025). Les relations franco-libanaises: De l’héritage du mandat aux défis contemporains. Enjeux et société, 12(1), 181–198.