Fahri Işık’ın ‘Uygarlık Anadolu’da Doğdu’ Eleştirel Yaklaşımına Eleştirel Bir Bakış

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’nin en önemli klasik arkeologlarından olan Prof. Dr. Fahri Işık’ın alanın hâkim görüşüne karşı geliştirdiği “Uygarlık Anadolu’da Doğdu” yaklaşımı değerlendirilecektir. Işık’ın sahadaki önemli bulgularını düşünsel temelde zenginleştirerek yaptığı bu kavramsal-kuramsal eleştiri, görmezden gelinmeyecek kadar önemli ve değerlidir. Öte yandan, alana hâkim görüşün önermelerini eleştirdiği temel bir nokta dışında doğru ve yerinde olan Işık’ın bu yaklaşımı da kendi içinde kimi sorunlar barındırmaktadır. Zira bir yandan “uygarlığın sıfır noktası” olarak “Helen dünyası”nın gösterilmesine itiraz eden Işık, diğer yandan “uygarlık Helenlerin değil Anadolu'nun eseri” diyerek aslında bir “sıfır noktası” olması fikrine değil, bu noktanın neresi/kim olduğuna dair tespite itiraz etmektedir. Üstelik bu merkezi de mevcut haliyle görece çok yeni bir kavram olan “Anadolu” olarak işaret etmektedir. Eleştirdiğini tersinden yeniden üreten bu yaklaşımı daha da sorunlu kılansa, modern(ist) dönemin ürünü olan paradigmayı eleştirirken içinde bulunduğumuz medeniyetçi/kimlikçi post-modern(ist) döneme yeterince mesafe almamasıdır. Oysa nihayetinde kesintisiz akan “insanlık tarihi”nin evrensel bilimsel gerekliliklere uygun şekilde çalışılmasının tek yolu, herhangi bir zaman- mekânı ne merkeze alan ne de talileştirip değersizleştiren yaklaşım ve yöntemlerin benimsenmesidir

Anahtar Kelimeler

• Mavi Anadoluculuk
• Fahri Işık
• Uygurlık tarihi
• Arkeoloji
• Siyaset bilimi

A Critical Look at Fahri Işık’s Critical Approach Claiming that 'Civilization Was Born in'

Öz

The present study will examine the approach of Prof. Dr. Fahri Işık -one of Turkey’s most prominent classical archaeologists- who developed the perspective of “Civilization Was Born in Anatolia” in opposition to the dominant view in the field. Işık’s conceptual and theoretical critique is too important to be overlooked. Nevertheless, his approach also contains inherent and even self-contradictory problems. For although objecting to identifying “Ancient Greece” as the “zero point of civilization”, he simply changes the location and attribution of it and asserts that “civilization was not the work of the Greeks but of Anatolia”. Moreover, he locates this “zero point” in “Anatolia”, which is in fact a comparatively modern concept. Furthermore, he, whilst criticizing the said modernist paradigm, does not distance himself sufficiently from the civilizationist tendencies of the postmodernist era. Yet, the only way to study the continuous flow of “the history of humanity” in accordance with universal scientific principles is to adopt approaches and methodologies that neither privilege nor marginalize any specific time or space.

Anahtar Kelimeler

• Blue Anatolianism
• Fahri Işık
• History of civilisations
• Archaeology
• Political science

Kaynakça

1. AA. (2022a). Medeniyetler Beşiği'nin, 2020'nin “Patara Yılı” ilan edilmesiyle bilinirliği arttı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/medeniyetler-besiginin-2020nin-patara-yili-ilan-edilmesiyle-bilinirligi-artti/2136513
2. AA. (2022b). Medeniyetler Beşiği “Patara” ziyaretçilerini geçmişe yolculuğa çıkarıyor. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/medeniyetler-besigi-patara-ziyaretcilerini-gecmise-yolculuga-cikariyor/2579921
3. İnan, A. (1939). Atatürk ve tarih tezi. Belleten, 3(10), 243–246.
4. Aktüel Arkeoloji. (2024). Patara Antik Kenti deniz feneri kendi taşları ile 2 bin yıl sonra yeniden ayağa kaldırıldı. https://www.arkeolojikhaber.com/haber-patara-antik-kenti-deniz-feneri-kendi-taslari-ile-2-bin-yil-sonra-yeniden-ayaga-kaldirildi-39075/
5. Akurgal, E. (2000). Ege - Batı uygarlığının doğduğu yer. Ege Yayınları.
6. Arkeofili. (2022). Türkiye’deki müze ve örenyeri 2021 ziyaretçi sayıları açıklandı. https://arkeofili.com/turkiyedeki-muze-ve-orenyeri-2021-ziyaretci-sayilari-aciklandi/
7. Atakuman, Ç. (2017). Shifting discourses of heritage and identity in Turkey: Anatolianist ideologies and beyond. In A. De Francesco (Ed.), In search of pre-classical antiquity: Rediscovering ancient peoples in Mediterranean Europe (19th and 20th c.) (pp. 166–181). Brill.
8. Atakuman, Ç. (2008). Cradle or crucible: Anatolia and archaeology in the early years of the Turkish Republic (1923–1938). Journal of Social Archaeology, 8(2), 214–235.

9. Aydın, S. (2017). Giriş: Hümanizmden pozitivizme—Schliemann, Troya kazıları ve Alman arkeolojisinin geleneği üzerine. In H. Schliemann, Kahramanlar çağının izinde (pp. 9–35). İletişim Yayınları.
10. Aydın, S. (2010). Arkeoloji ve milliyetçilik: Toprak altından kimlik devşirmek. Arkeo Atlas, 7, 126–141.
11. Aydıngün, H. (2014). Uygar dünyanın ilk yıkılışı - MÖ 1200. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
12. İbn Battuta. (2000). İbn Battûta Seyahatnâmesi. Yapı Kredi Yayınları.
13. Bernal, M. (1998). Kara Atena. Kaynak Yayınları.
14. Bilici Altunkayalıer, H. (2018). Ulus-devlet kavramının ortaya çıkış sürecinde arkeoloji. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 5(2), 2–11.
15. Brandau, B., & Schickert, H. (2015). Hititler: Bilinmeyen bir dünya imparatorluğu. Arkadaş Yayınevi.
16. Coşkun, A., Sivridağ, A., Karaca, Y., Yekeler, N., Özkılınç, A., & Atik, V. (2020). Kaynaklarıyla Osmanlı coğrafyası yer adları sözlüğü. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Yayınları.
17. Çelik, T. (2024). Mavi Anadoluculuk fikrinin Türk yönetim geleneği açısından değerlendirilmesi. Akademik Düşünce Dergisi, 9, 3–17.
18. Denk, E. (2009). Türkiye siyasetinin dış politik(a) tabuları. In Ö. Laçiner (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce, cilt 9: Dönemler ve zihniyetler (pp. 1207–1228). İletişim Yayınları.
19. Denk, E. (2014). Uluslararası ilişkilerin hukuku: Vestfalyan sistemden küreselleşmeye. In E. Balta (Ed.), Küresel siyasete giriş (pp. 51–74). İletişim Yayınları.
20. Denk, E. (2021a). An amodernist approach to international law: The case of law of the sea in Amarna Letters. In J. Hartmann & U. Khaliq (Eds.), The achievements of international law: Essays in honour of Robin Churchill (pp. 21–47). Bloomsbury Publishing.
21. Denk, E. (2021b). 50 bin yıllık dünya düzeni: Toplumlar ve hukukları. Kalkedon Yayınları.
22. Denk, E. (2022). Göbeklitepe: Tarihin sıfır değil kırılma noktası. Cumhuriyet Pazar. https://www.cumhuriyet.com.tr/cumhuriyet-pazar/gobeklitepe-tarihin-sifir-degil-kirilma-noktasi-1963926
23. DHA. (2025). Patara Deniz Feneri, 544 yıl önceki gibi ayakta. https://www.dha.com.tr/gundem/patara-deniz-feneri-544-yil-onceki-gibi-ayakta-2620339
24. Diakonoff, I. M. (1959). Society and state in ancient Mesopotamia. The Institute of Oriental Manuscripts.
25. Droysen, J. G. (1893). Outline of the principles of history. Ginn.
26. Erhat, A. (1996). Dünya mitolojisi. Remzi Kitabevi.
27. Evans, J. A. S. (1968). Father of history or father of lies: The reputation of Herodotus. The Classical Journal, 64(1), 11–17. Freud, S. (2022). Musa ve tektanrıcılık. Say Yayıncılık.
28. Gilpin, R. (1988). The theory of hegemonic war. The Journal of Interdisciplinary History, 18(4), 591–613.
29. Gündem Alanya. (2022). Antik meclis binasında bin 500 yıl sonra ilk resmi toplantı. https://www.gundemalanya.com/antik-meclis-binasinda-bin-500-yil-sonra-ilk-resmi-toplanti/5800/
30. Güven, Ö. (2021). Politik bir kent olarak Miletos ve felsefenin ortaya çıkışı. In Ö. Güven & M. E. Kardeş (Eds.), Felsefede kent ve kent hakkı (pp. 63–94). İstanbul Üniversitesi.
31. Hodder, I. (1985). Postprocessual archaeology. In Advances in archaeological method and theory (pp. 1–26). Academic Press.
32. Işık, F. (1989). Batı uygarlığının kökeni: Erken Demirçağ Doğu-Batı kültür sanat ilişkilerinde Anadolu. Türk Arkeoloji Dergisi, 29, 1–39.
33. Işık, F. (2003). Karanlık Dönem’in aydınlığı ve Frig sanatının ‘Anadoluluğu’ üzerine. Anadolu, 24, 19–33.
34. Işık, F. (2009). Anadolu-İon uygarlığı: ‘Kolonizasyon’ ve ‘Doğu Hellen’ kavramlarına eleştirel bir bakış. Anadolu, 35, 53–86.
35. Işık, F. (2010a). Patara. Anadolu Dergisi, 36, 229–243.
36. Işık, F. (2010b). Anadolu-Lykia uygarlığı: Lykia'nın ‘Hellenleşmesi’ görüşüne eleştirel bir yaklaşım. Anadolu, 36, 65–125. Işık, F. (2019). Uygarlık Anadolu'da doğdu. Ege Yayınları.
37. Işık, F. (2022, Ocak 28). Neolitik’ten Ege’nin Altın Çağı’na Anadolu yaratıcılığı [YouTube söyleşisi]. Arkeolojihaber.
38. Hartley, L. P. (1958). The go-between. Print Book.
39. İHA. (2025). 2 bin yıllık Patara Deniz Feneri yeniden ayağa kaldırıldı. https://www.iha.com.tr/antalya-haberleri/2-bin-yillik-patara-deniz-feneri-yeniden-ayaga-kaldirildi-221645679
40. İnalçık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nda klasik çağ. Yapı Kredi Yayınları.
41. Jacobsen, T. (1943). Primitive democracy in ancient Mesopotamia. Journal of Near Eastern Studies, 2(3), 159–172.
42. Jaspers, K. (1953). The origin and goal of history. Routledge.
43. Karakuş, U. (2012). Coğrafya eğitimi için önemli bir kaynak: Birinci Türk Coğrafya Kongresi. Marmara Coğrafya Dergisi, 25, 198–212.
44. Kıraç, Y. (2021). 100. yılında Anadolu Medeniyetleri Müzesi. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 82, 159–177.
45. Klock-Fontanille, I. (2005). Hititler. Dost Kitabevi.
46. Kramer, S. N. (2002). Sümerler. Kabalcı.
47. Kramer, S. N. (2014). Tarih Sümer’de başlar. Kabalcı.
48. KTB. (2020). 2020 “Patara Yılı” ilan edildi. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://basin.ktb.gov.tr/TR-255214/2020-patara-yili-ilan-edildi.html
49. Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions. The University of Chicago Press.
50. Likya Haber. (2009). Patara'da neler oluyor? http://likyahaber.net/haber/haber_detay.asp?haberID=114
51. Lion, B. (2013). Assemblies, Ancient Near East. In The encyclopedia of ancient history. Wiley-Blackwell.
52. McBrearty, S., & Brooks, A. S. (2000). The revolution that wasn’t: A new interpretation of the origin of modern human behavior. Journal of Human Evolution, 39(5), 453–563.
53. Momigliano, A. (1958). The place of Herodotus in the history of historiography. History, 43(47), 1–13.
54. Oates, J. (2015). Babil. Arkadaş Yayınevi.
55. Özdoğan, M. (2006). Arkeolojinin politikası ve politik bir araç olarak arkeoloji. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
56. Sayılı, A. (1991). Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda matematik, astronomi ve tıp. Atatürk Kültür Merkezi.
57. Türk Coğrafya Kurumu. (2006). Türkiye’nin coğrafi bölgeleri. https://www.tck.org.tr/academics_index.php?category_code=1165234653&record_code=1165569691
58. Umar, B. (1982). Türkiye halkının ilkçağ tarihi (Cilt 1). Ege Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu Yayını.
59. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi (3. baskı). Ülken Yayınları.
60. Yavuz, Y. (2011). Amerikalılar Patara'yla neden ilgileniyor. Odatv. https://www.odatv.com/analiz/amerikalilar-patarayla-neden-ilgileniyor-14993
61. Yıldırım, E. (2012). Modern Cumhuriyetin kimlik arayışları: Kayıp kimliğin peşinde Mavi Anadoluculuk (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi.
62. Zangger, E. (2016). The Luwian civilization: The missing link in the Aegean Bronze Age. Ege Yayınları.