Tüketim Zamanı: Üretimden Tüketime Sosyal Örgütlenmede Zamansallığın Dönüşümü

Öz

Bu çalışma, kapitalizm bağlamında zamanın toplumsal olarak nasıl yeniden yapılandığını ve bireysel deneyimden iktisadi yapılara kadar çok katmanlı bir dönüşümün nasıl gerçekleştiğini eleştirel bir perspektifle incelemektedir. Sanayi Devrimi ile birlikte ortaya çıkan üretim-yönelimli zamansallık, saat-zamanı üzerinden çalışma disiplinini kurarken, yalnızca ekonomik üretimin ritmini değil, sosyal hayatın akışını, bireylerin gündelik hayatını ve gelecek tahayyüllerini de düzenleyici bir işlev görmüştür. Geç kapitalizmin karakteristik özelliği olan tüketim-yönelimli sosyal örgütlenmede ise yeniden yapılandırılan zamansallık çerçevesinde şimdi, geçmiş ve gelecekten kopmuş, haz ve deneyim odaklı bir kültür merkeze taşınmıştır. Tüketim, bireyin kimliğini kurduğu ve aidiyet duygusunu yeniden ürettiği aslî eksene dönüşürken, zaman da anlık hazların mekanına indirgenmiştir. Bu dönüşüm, üretim-yönelimli sosyal örgütlenmede üretimin artığı olarak görülen “boş zaman” kavramını da etkileyerek onu tüketilmeyen zaman olarak yeniden kodlamış, tüketim-dışı pratiklerin anlamını daraltmış ve bireyin piyasa dışı bir zaman pratiği geliştirme olasılığını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Zaman sosyolojisi ve tüketim toplumu literatürlerinin kesişiminde konumlanan bu çalışmada sonuç olarak zamansallığın sadece bireysel bir deneyim değil; tarihsel, kültürel ve toplumsal düzeyde şekillenen çok katmanlı bir yapı olduğu ileri sürülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Zaman sosyolojisi
• Zamansallık
• Kapitalizm
• Boş zaman
• Tüketim kültürü

Consumption Time: The Transformation Of Temporality in Social Organizatıon from Production to Consumption

Öz

This study critically examines how time is socially restructured within the context of capitalism and how a multi-layered transformation takes place, extending from individual experience to economic structures. The production-oriented temporality that emerged with the Industrial Revolution, while establishing work discipline through clock-time, served to regulate not only the rhythm of economic production but also the flow of social life, individuals' daily lives, and their imaginations of the future. In the consumption-oriented social organization characteristic of late capitalism, within the framework of the restructured temporality, the present has been detached from the past and future, was brought to the center of a culture focused on pleasure and experience. As consumption becomes the primary axis through which individuals establish their identity and reproduces their sense of belonging, time has been reduced to a space for instant gratification. This transformation has also affected the concept of “leisure time,” which was seen as a surplus of production in production-oriented social organization, recoding it as non-consumable time, narrowing the meaning of non-consumptive practices, and largely eliminating the possibility of individuals developing a system-external time practice. Situated at the intersection of the sociology of time and consumer society literatures, this study ultimately argues that temporality is not merely an individual experience but a multi-layered structure shaped at historical, cultural, and social levels.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of time
• Temporality
• Capitalism
• Leisure time
• Consumer culture

Kaynakça

1. Adam, B. (2003). When Time is Money: Contested Rationalities of Time in the Theory and Practice of Work. Theoria: A Journal of Social and Political Theory, 102, 94-125.
2. Bardon, A. (2018). Zaman Felsefesinin Kısa Tarihi (2. Basım) (Ö. Yalçın, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Baudrillard, J. (2000). Tüketim Toplumu: Söylenceleri/Yapıları (6. Basım) (H. Deliceçaylı ve F. Keskin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
4. Bauman, Z. (2023). Tüketici Hayat. (K. Oğuz, Çev.). Tellekt Yayınları.
5. Beck, U. (2019). Risk Toplumu: Başka Bir Modernliğe Doğru. (B. O. Doğan & K. Özdoğan, Çev.). İthaki Yayınları.
6. Birth, K. K. (2020). Zaman Körlüğü: Öteki Zamansallıkları Algılama Sorunu. (O. Şişman, Çev.). Islık Yayınları.
7. Blonde, B. & Verhoeven, G. (2013). Against the Clock: Time Awareness in Early Modern Antwerp. Continuity and Change, 28(2), 213-244. http://doi.org/10.1017/S026841601300026X
8. Cipolla, C. M. (2003). Clocks and Culture: 1300-1700. W. W. Norton & Company, Reissue Edition. [Zaman Makineleri: Saat ve Toplum 1300-1700, (E. Turan, Çev.). Alfa Yayınları, 2021.]

9. Crary, J. (2023). 7/24: Geç Kapitalizm ve Uykuların Sonu (3. Basım) (N. Çatlı, Çev.). Metis Yayınları.
10. Çalcı, S. (2020). Özgür Zaman: Karl Marx’ın Sermaye Analizinde Toplumsal Zamanın Örgütlenmesi ve Zamansal Özgürleşmenin İmkânları. (Yayımlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Elias, N. (2020). Zaman Üzerine (2. Basım) (V. Atayman, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
12. Facer, K., Siebers, J., & Smith, B. (Eds.). (2022). Working with Time in Qualitative Research: Case Studies, Theory and Practice. Routledge.
13. Fırat, M. (2025). The Effect of Extended Smartphone Screen Time on Continuous Partial Attention. Psycological Science and Education, 30(3), 72-84. https://doi.org/10.17759/pse.2025300306
14. Foucault, M. (1992). Hapishanenin Doğuşu (6. Baskı) (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Yayınları.
15. Geibler, K. A. (2002). A Culture of Temporal Diversity. Time&Society, 11(1), 131-140.
16. Gibbs, P. T. (1998). Time, Temporality and Consumer Behaviour: A Review of the Literature and Implications for Certain Financial Services. European Journal of Marketing, 32(11/12), 993-1007. https://doi.org/10.1108/03090569810243622
17. Giddens, A. (1998). Modernliğin Sonuçları (2. Basım) (E. Kuşdil, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
18. Güven, U. Z. (2019). Toplumsal Dönüşüm Çerçevesinde Değişen Anlam ve Kullanımlarıyla ‘Boş Zaman’ Sosyolojisi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 59(2), 1125-1148. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2019.59.2.18
19. Hart-Davis, A. (2013). Zaman Kitabı: Zamanın Gizemi Nedir, Nasıl İlerler, Nasıl Ölçeriz?. (C. Duran, Çev.). NTV Yayınları.
20. Hassard, J. (1990). Introduction: The Sociological Study of Time. (J. Hassard, Ed.). Sociology of Time içinde (ss. 1-18). St. Martin’s Press.
21. Heydebrand, W. (2003). The Time Dimension in Marxian Social Theory. Time&Society, 12(2/3), 147-188.
22. Hornik, J. & Zakay, D. (1996). Psychological Time: The Case of Time and Consumer Behaviour. Time&Society, 5(3), 385-397. https://doi.org/10.1177/0961463X96005003007
23. Ingold, T. (1995). Work, Time and Industry. Time&Society, 4(1), 5-28.
24. Kern, S. (2013). Zaman ve Uzam Kültürü (1880-1918). (A. Selman, Çev.). İletişim Yayınları.
25. Klingemann, H. (2000). ‘To every thing there is a season’: Social Time and Clock Time in Addiction Treatment. Social Science & Medicine, 51, 1231-1240. https://doi.org/10.1016/S0277-9536(00)00041-1
26. Leccardi, C. (2014). Time of Society and Time of Experience: Multiple Times and Social Change. Kronoscope, 14, 10-24. https://doi.org/10.1163/15685241-12341288
27. Lefevbre, H. (2021). Ritimanaliz: Mekan, Zaman ve Gündelik Hayat. (A. L. Batur, Çev.). Sel Yayıncılık.
28. Levine, R. (2013). Zamanın Coğrafyası: Kültürlerin Zaman Algısı Üzerine. (Ö. U. Hoşafçı, Çev.). Maya Kitap.
29. Martineau, J. (2016). Time, Capitalism, and Alienation: A Socio-Historical Inquiry into the Making of Modern Time. Haymarket Books.
30. Mumford, L. (2017) Teknik ve Uygarlık. (E. C. Ercan, Çev.). Açılım Kitap.
31. Neustadter, R. (1992). The Mid-20th-century Protest Against the Reification of Time. Time&Society, 1(3), 379-398.
32. O’Malley, M. (1992). Time, Work and Task Orientation: A Critique of American Historiography. Time&Society, 1(3), 341-358.
33. Ogle, V. (2018). Zamanın Küresel Dönüşümü: 1870-1950. (D. Karakaya, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
34. Pronovost, G. (1989). The Sociology of Time. Sage Publication.
35. Reith, G. (2004). Uncertain Times: The Notion of ‘Risk’ and The Development of Modernity. Time&Society, 13(2/3), 383-402. https://doi.org/10.1177/0961463X04045672
36. Rosa, H. (2023). Yabancılaşma ve Hızlanma: Geç Modern Zamansallığına Dair Bir Eleştirel Teori’ye Doğru. (B. Konuk, Çev.). Albaraka Yayınları.
37. Rosenthal, B. & Brito, E. P. Z. (2022). The Global Rhythms of Consumption Practices. Marketing Theory, 22(3), 381-400. https://doi.org/10.1177/14705931221081161
38. Segre, S. (2000). A Weberian Theory of Time. Time&Society, 9(2/3), 147-170. https://doi.org/10.1177/0961463X00009002001
39. Schiller, D. (1999). Digital Capitalism: Networking the Global Market System. MIT Press.
40. Schivelbusch, W. (2022). Demiryolu Seyahatinin Tarihi: 19. Yüzyılda Mekan ve Zamanın Sanayileşmesi. (Ç. C. Dikmen, Çev.). Kırmızı Kedi Yayınevi.
41. Senemoğlu, O. (2017). Tüketim, Tüketim Toplumu ve Tüketim Kültürü: Karşılaştırmalı Bir Analiz. İnsan ve İnsan, 4(12), 66-86. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.313030
42. Shove, E. vd. (Ed.) (2020). Time, Consumption and Everyday Life: Practice, Materiality and Culture. Routledge.
43. Snyder, B. H. (2013). From Vigilance to Busyness: A Neo-Weberian Approach to Clock Time. Sociological Theory, 31(3), 243-266. https://doi.org/10.1177/0735275113502482
44. Southerton, D. (2020). Time, Consumption and the Coordination of Everyday Life. Palgrave Macmillan.
45. Standing, G. (2022). Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf. (E. Bulut, Çev.). İletişim Yayınları.
46. Stearns, P. N. (2018). Tarih İçinde Zaman. (F. İkiz, Çev.). Ketebe Yayınları.
47. Szollos, A. (2009). Toward a Psychology of Chronic Time Pressure/Conceptual and Methodological Review. Time&Society, 18(2-3), 332-350. https://doi.org/10.1177/0961463X09337847
48. Subrt, J. (2021). The Sociology of Time: A Critical Overview. Palgrave Macmillan.
49. Thompson, E. P. (1967). Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism. Past and Present, 38(1), 56-97.
50. Urry, J. (1994). Time, Leisure and Social Identitiy. Time&Society, 3(2), 131-149. https://doi.org/10.1177/0961463X94003002001
51. Veblen, T. (2015). Aylak Sınıfın Teorisi: Kurumların İktisadi İncelemesi. (E. Kırmızıaltın, Çev.). Heretik Yayıncılık.
52. Vries, J. D. (2024). Çalışkanlık Devrimi: 1650’den Günümüze Tüketici Davranışı ve Hane Halkı Ekonomisi. (R. Üzümçeker, Çev.). Vakıfbank Kültür Yayınları.
53. Wallerstein, I. (2011). Modern Dünya Sistemi 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yayılımının İkinci Evresi 1730-1840. (L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayıncılık.
54. Zerubavel, E. (1985). Hidden Rhythms: Schedules and Calendars in Social Life. University of California Press.
55. Zorlu, A. (2020). Tüketim Sosyolojisi (3. Baskı) Altınordu Yayınları.
56. Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. PublicAffairs.