Türkiye’de Bölgesel Eşitsizlik: Ölçek, Temsil ve Sınırlı Hareketlilik Dinamikleri

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de bölgesel eşitsizlikleri yalnızca gelişmişlik düzeyleri arasındaki farklar üzerinden değil, bu farkların farklı mekânsal ölçeklerde nasıl görünür hâle geldiği ve temsil edildiği üzerinden incelemektedir. Analiz, 2011, 2017 ve 2025 Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmaları (SEGE) verilerine dayanmaktadır. İl (Düzey-3) ve Düzey-2 ölçeklerinde yürütülen çok ölçekli analizler; bölge içi heterojenlik, hiyerarşik süreklilik ve hareketlilik dinamiklerini eş zamanlı olarak incelemektedir. Bulgular, Türkiye’de bölgesel sistemin yüksek düzeyde içsel heterojenlik, güçlü hiyerarşik süreklilik ve sınırlı yapısal hareketlilik ile karakterize olduğunu göstermektedir. İl düzeyinde gözlenen hareketlilik büyük ölçüde dar bantlar içinde gerçekleşmekte ve gelişmişlik kademeleri arasında anlamlı dönüşümler üretmemektedir. Buna karşılık Düzey-2 ölçeğinde yapılan toplulaştırma, heterojenlik, hareketlilik ve yörünge farklılaşmalarını önemli ölçüde zayıflatarak sistemi olduğundan daha homojen ve daha istikrarlı göstermektedir. Sonuçlar, mekânsal ölçeğin bölgesel eşitsizliklerin görünürlüğü ve temsilinde belirleyici olduğunu; Düzey-2 bölgelemesinin bölgesel eşitsizliklerin dinamik yapısını yansıtma kapasitesinin sınırlı olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bölgesel eşitsizlik
• Mekânsal ölçek
• SEGE
• Sınırlı hareketlilik
• Hiyerarşik süreklilik

Regional Inequality in Türkiye: Scale, Representation, and Constrained Mobility Dynamics

Öz

This study examines regional inequalities in Türkiye not only through differences in levels of development, but also through the ways these differences become visible and are represented across different spatial scales. The analysis is based on data from the 2011, 2017, and 2025 Socio-Economic Development Ranking Studies (SEGE). Multi-scalar analyses conducted at the provincial (NUTS-3) and NUTS-2 levels simultaneously investigate intra-regional heterogeneity, hierarchical continuity, and mobility dynamics. The findings indicate that Türkiye’s regional system is characterized by a high degree of internal heterogeneity, strong hierarchical continuity, and limited structural mobility. Mobility observed at the provincial level largely occurs within narrow bands and does not generate substantial transitions between development tiers. In contrast, aggregation at the NUTS-2 level substantially attenuates heterogeneity, mobility, and trajectory differentiation, portraying the system as more homogeneous and stable than it actually is. The results demonstrate that spatial scale is a critical determinant of the visibility and representation of regional inequalities, and that the NUTS-2 regionalization framework has limited capacity to capture the dynamic nature of regional disparities.

Anahtar Kelimeler

• Regional inequality
• Spatial scale
• SEGE index
• Constrained mobility
• Hierarchical persistence

Kaynakça

1. Akkuş, A. (2022). Türkiye’nin bölge politikaları. İdealkent, 13(37), 1772–1797. https://doi.org/10.31198/idealkent.1121784
2. Arslan, A., & Türkmen, A. (2023). Türkiye’de kalkınma politikaları ve bölgesel kalkınma planlarının dönüşümü. Toplum Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 4(Özel), 254–272. https://doi.org/10.58702/teyd.1354976
3. Arthur, W. B. (1994). Increasing returns and path dependence in the economy. University of Michigan Press.
4. Aşık, G., Karakoç, U., & Pamuk, Ş. (2023). Regional inequalities and the west–east divide in Turkey since 1913. The Economic History Review, 76(4), 1305–1332. https://doi.org/10.1111/ehr.13245
5. Barro, R. J., & Sala-i-Martin, X. (1992). Convergence. Journal of Political Economy, 100(2), 223–251. [suspicious link removed]
6. Barro, R. J., Sala-i-Martin, X., Blanchard, O. J., & Hall, R. E. (1991). Convergence across states and regions. Brookings Papers on Economic Activity, 1, 107–182. https://doi.org/10.2307/2534639
7. Boudeville, J. R. (1966). Problems of regional economic planning. Edinburgh University Press.
8. Brandmueller, T., Schäfer, G., Ekkehard, P., Müller, O., & Angelova-Tosheva, V. (2017). Territorial indicators for policy purposes: NUTS regions and beyond. Regional Statistics, 7(1), 78–89. https://doi.org/10.15196/RS07105

9. Brasche, U. (2001). Avrupa Birliği’nin bölgesel politikası ve Türkiye’nin uyumu. İktisadi Kalkınma Vakfı Yayınları.
10. Çamur, K. C., & Gümüş, Ö. (2005). İstatistiki Bölge Birimleri (NUTS sistemi). In M. Turan (Ed.), Bölge kalkınma ajansları nedir, ne değildir? (pp. 181–196). Paragraf Yayınevi.
11. Capello, R., & Cerisola, S. (2023). Industrial transformations and regional inequalities in Europe. The Annals of Regional Science, 70(1), 15–28. https://doi.org/10.1007/s00168-021-01097-4
12. Commission of the European Communities. (2003). Regulation (EC) No 1059/2003 of the European Parliament and of the Council of 26 May 2003 on the establishment of a common classification of territorial units for statistics (NUTS). Official Journal of the European Union, L154, 1–41.
13. David, P. A. (1985). Clio and the economics of QWERTY. The American Economic Review, 75(2), 332–337. [suspicious link removed]
14. Devlet Planlama Teşkilatı. (1968). İkinci beş yıllık kalkınma planı (1968–1972). DPT Yayınları.
15. Devlet Planlama Teşkilatı. (1969). Türkiye’de iller itibariyle sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi (1963–1967). DPT Yayınları.
16. Devlet Planlama Teşkilatı. (1972a). Türkiye’de iller itibariyle sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi (1963–1970). DPT Yayınları.
17. Devlet Planlama Teşkilatı. (1972b). Üçüncü beş yıllık kalkınma planı (1973–1977). DPT Yayınları.
18. Devlet Planlama Teşkilatı. (1991). İllerin ekonomik ve sosyal gelişmişlik seviyelerinin tespiti araştırması. DPT Yayınları.
19. Devlet Planlama Teşkilatı. (1998). İllerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması (1996). DPT Yayınları.
20. Devlet Planlama Teşkilatı. (2000). Uzun vadeli strateji ve sekizinci beş yıllık kalkınma planı (2001–2005). DPT Yayınları.
21. Devlet Planlama Teşkilatı. (2001). AB müktesebatının üstlenilmesine ilişkin Türkiye ulusal programı. Avrupa Birliği ile İlişkiler Genel Müdürlüğü.
22. Devlet Planlama Teşkilatı. (2003). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması (2003). DPT Yayınları.
23. Fan, C. C., & Sun, M. (2008). Regional inequality in China, 1978–2006. Eurasian Geography and Economics, 49(1), 1–18. https://doi.org/10.2747/1539-7216.49.1.1
24. Filiztekin, A. (1998). Convergence across industries and provinces in Turkey. Ekonomi-tek, 7(3), 1–32. https://izlik.org/JA48GA79RW
25. Filiztekin, A. (2008). Türkiye’de bölgesel farklar ve politikalar (Rapor No. TÜSİAD-T/2008-09/471). TÜSİAD.
26. Fotheringham, A. S., & Wong, D. W. (1991). The modifiable areal unit problem in multivariate statistical analysis. Environment and Planning A, 23(7), 1025–1044. https://doi.org/10.1068/a231025
27. Gemicioğlu, S., & Kızılırmak, B. (2026). Regional variations in informal employment in Türkiye: A multilevel analysis. Regional Studies, 60(1), 2643449. https://doi.org/10.1080/00343404.2026.2643449
28. Gezici, F., & Hewings, G. J. D. (2004). Regional convergence and the economic performance of peripheral areas in Turkey. Review of Urban and Regional Development Studies, 16(2), 113–132. https://doi.org/10.1111/j.1467-940X.2004.00082.x
29. Haddad, E. A. (2018). Regional inequality and structural changes: Lessons from the Brazilian experience. Routledge.
30. Hirschman, A. O. (1958). The strategy of economic development. Yale University Press.
31. Hoover, E., & Giarratani, F. (1971). An introduction to regional economics. Regional Research Institute, West Virginia University.
32. Iammarino, S., Rodriguez-Pose, A., & Storper, M. (2019). Regional inequality in Europe: Evidence, theory and policy implications. Journal of Economic Geography, 19(2), 273–298. https://doi.org/10.1093/jeg/lby021
33. Kalkınma Bakanlığı. (2013). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması (SEGE-2011).
34. Karaca, O. (2004). Türkiye’de bölgeler arası gelir farklılıkları: Yakınsama var mı? (Türkiye Ekonomi Kurumu Tartışma Metni No. 7). Türkiye Ekonomi Kurumu.
35. Kartal, T., & Karşıyakalı, B. (2023). Türkiye’de bölgesel gelir eşitsizliği: Düzey-2 bölgeleri bazında yakınsama analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (59), 61–82. https://doi.org/10.30794/pausbed.1275122
36. Keleş, R., & Mengi, A. (2013). Avrupa Birliği'nin bölge politikaları. Cem Yayınevi.
37. Kırdar, M. G., & Saracoğlu, D. Ş. (2012). İç göç, bölgesel yakınsama sorunu ve ekonomik büyüme: Türkiye örneği (Discussion Paper No. 2012/75). Turkish Economic Association.
38. Korkmaz, İ., Çınar, İ. T., & Baycan, T. (2025). Economic complexity and regional growth in Turkey: Implications for east-west disparity. Eastern European Economics, 63(4), 610–636. https://doi.org/10.1080/00128775.2024.2304220
39. Krugman, P. (1991). Increasing returns and economic geography. Journal of Political Economy, 99(3), 483–499.
40. Liberati, P., & Resce, G. (2022). Regional well-being and its inequality in the OECD member countries. The Journal of Economic Inequality, 20(3), 671–700. https://doi.org/10.1007/s10888-021-09521-7
41. Martin, R., & Sunley, P. (2006). Path dependence and regional economic evolution. Journal of Economic Geography, 6(4), 395–437. https://doi.org/10.1093/jeg/lbl012
42. McCann, P. (2020). Perceptions of regional inequality and the geography of discontent: Insights from the UK. Regional Studies, 54(2), 256–267. https://doi.org/10.1080/00343404.2019.1619928
43. Milanovic, B. (2005). Half a world: Regional inequality in five great federations. Journal of the Asia Pacific Economy, 10(4), 408–445. https://doi.org/10.1080/13547860500291562
44. Myrdal, G. (1957). Economic nationalism and internationalism. Australian Outlook, 11(4), 3–50. https://doi.org/10.1080/00049915708565383
45. Openshaw, S., & Taylor, P. J. (1979). A million or so correlation coefficients: Three experiments on the modifiable areal unit problem. In N. Wrigley (Ed.), Statistical applications in the spatial sciences (pp. 127–144). Pion.
46. Openshaw, S. (1984). The modifiable areal unit problem. Concepts and techniques in modern geography.
47. Öztürk, A. (2009). Homojen ve fonksiyonel bölgelerin tespiti ve Türkiye için istatistiki bölge birimleri önerisi [Planlama uzmanlığı tezi, Devlet Planlama Teşkilatı].
48. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2019). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması (SEGE-2017).
49. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2025). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması (SEGE-2025).
50. Sandal, E., Gürbüz, M., & Karabulut, M. (2007). Türkiye ve bazı Avrupa Birliği ülkelerinin istatistik (NUTS II) bölgelerinin karşılaştırması. Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, 15(2), 121–136. https://doi.org/10.29228/mjes.180
51. Şen, Z. (2004). Türkiye'nin Avrupa Birliği adaylığı ve katılım öncesi stratejisi çerçevesinde bölgesel politika alanında uyum durumunun değerlendirilmesi [Uzmanlık tezi, Avrupa Birliği Genel Sekreterliği].
52. Taş, B. (2006). AB uyum sürecinde Türkiye için yeni bir bölge kavramı: İstatistiki bölge birimleri sınıflandırması (İBBS). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 185–194. https://izlik.org/JA54UX45FU
53. Tekeli, İ. (2008). Türkiye’de bölgesel eşitsizlik ve bölge planlama yazıları (Cilt 2). Tarih Vakfı.
54. Tsionas, E. G. (2000). Regional growth and convergence: Evidence from the United States. Regional Studies, 34(3), 231–238. https://doi.org/10.1080/00343400050015078
55. Yildirim, J., Öcal, N., & Özyildirim, S. (2009). Income inequality and economic convergence in Turkey: A spatial effect analysis. International Regional Science Review, 32(2), 221–254. https://doi.org/10.1177/0160017608331250