FİİLİ BİR ÖZGÜRLÜKTEN YOKSUN BIRAKMA HALİ: GEÇİCİ KORUMA KAPSAMINA ALINMAYACAK YABANCILARIN İDARÎ GÖZETİM KARARI ALINMAKSIZIN TUTULMASININ ULUSLARARASI İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMELERİ EKSENİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Bu çalışma, Geçici Koruma Yönetmeliği’nin 8. maddesinin üçüncü ve beşinci fıkraları uyarınca, geçici koruma kapsamına alınmayan yabancıların idari gözetim kararı alınmaksızın geçici barınma merkezlerinde veya valiliklerce belirlenen yerlerde tutulmasını, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı ekseninde incelemektedir. Çalışmada öncelikle anılan hükümlerin konusu ve kapsamı ele alınmış; geçici korumadan hariçte bırakma kararı bireysel ve ilgiliye bildirilen bir işlem olmakla birlikte, tutmanın kendisi bakımından yazılı, gerekçeli ve denetlenebilir bir karar öngörülmediği ve bu tutmanın 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun idari gözetim hükümleriyle ilişkilendirilmediği ortaya konulmuştur. Ardından, İnsan Hakları Komitesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı ışığında uygulamanın bir özgürlükten yoksun bırakma niteliği taşıdığı gösterilmiş; yasallık, keyfi olmama ve usul güvenceleri ölçütleri, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi bakımından ayrı ayrı uygulanmıştır. Çalışma, yalnızca yönetmelikle kurulan bu rejimin Anayasa’nın 13., 16. ve 19. maddeleri ile her iki Sözleşme’de aranan kanunilik ölçütünü karşılamadığı sonucuna varmakla birlikte, sorunun kanuni dayanak ve usul güvencesi eklenerek giderilemeyeceğini; sınır dışı etmenin mümkün olmadığı hâllerde tutmanın meşru bir amaca bağlanamayacağını vurgulamaktadır. Bu nedenle önerilen çözüm, sınır dışı edilemeyen kişilerin serbest bırakılarak kanunla öngörülen bir statüye kavuşturulması ve kamu düzenine ilişkin kaygının, özgürlükten yoksun bırakma niteliği taşımayan yükümlülüklerle karşılanmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• GEÇİCİ KORUMA
• İDARÎ GÖZETİM
• KANUNÎLİK İLKESİ
• ETKİLİ BAŞVURU HAKKI
• KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ HAKKI
• FİİLÎ ÖZGÜRLÜKTEN YOKSUN BIRAKMA
• GEÇİCİ BARINMA MERKEZİ

A DE-FACTO DEPRIVATION OF LIBERTY: AN ASSESSMENT OF THE DETENTION OF FOREIGNERS INELIGIBLE FOR TEMPORARY PROTECTION WITHOUT AN ADMINISTRATIVE DETENTION DECISION IN LIGHT OF THE INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS CONVENTIONS

Öz

This article examines, from the perspective of the right to liberty and security of person, the practice of holding foreign nationals excluded from temporary protection in temporary accommodation centres or at places designated by provincial governorates without an administrative detention order, pursuant to Article 8(3) and 8(5) of the Temporary Protection Regulation. It first analyses the subject matter and scope of these provisions and shows that, although the exclusion decision is an individual act notified to the person concerned, no written, reasoned and reviewable decision is provided for the holding itself, which is not linked to the administrative detention framework of Law No. 6458 on Foreigners and International Protection. Drawing on the case law of the European Court of Human Rights and the UN Human Rights Committee, the article then establishes that the practice amounts to a deprivation of liberty and applies the requirements of lawfulness, non-arbitrariness and procedural safeguards separately under the European Convention on Human Rights and the International Covenant on Civil and Political Rights. It concludes that a regime established solely by secondary legislation fails the requirement of a statutory basis under Articles 13, 16 and 19 of the Turkish Constitution and under both treaties, but also that a statutory basis and procedural safeguards alone cannot cure the absence of a legitimate ground for detention where removal is not possible. The proposed solution is therefore the release of non-removable persons under a legal status defined by statute, combined with control measures that do not amount to a deprivation of liberty.

Anahtar Kelimeler

• TEMPORARY PROTECTION
• ADMINISTRATIVE DETENTION
• PRINCIPLE OF LEGALITY
• RIGHT TO AN EFFECTIVE REMEDY
• RIGHT TO LIBERTY AND SECURITY OF PERSON
• DE-FACTO DEPRIVATION OF LIBERTY
• TEMPORARY ACCOMMODATION CENTER

Kaynakça

1. A. and Others v. the United Kingdom [BD], Başvuru No. 3455/05 (AİHM 19 Şubat 2009).
2. A. v. Australia, Başvuru No. 560/1993. (İHK)
3. A.M. v. France, Başvuru No. 56324/13 (AİHM 12 Temmuz 2016).
4. Abdolkhani and Karimnia v. Turkey, Başvuru No. 30471/08 (AİHM 22 Eylül 2009).
5. Aboussedra v. Libyan Arab Jamahiriya, Başvuru No. 1751/2008. (İHK)
6. Aden Ahmed v. Malta, Başvuru No. 55352/12 (AİHM 23 Temmuz 2013).
7. Aftanache v. Romania, Başvuru No. 999/19 (AİHM 26 Mayıs 2020).
8. Ahani v. Canada, Başvuru No. 1051/2002. (İHK)

9. Ahmede v. Greece, Başvuru No. 50520/09 (AİHM 13 Temmuz 2012).
10. AIDA. (2020). Boundaries of liberty: Asylum and de facto detention in Europe. European Council on Refugees and Exiles (ECRE). https://asylumineurope.org/wp-content/uploads/2020/11/boundariesliberty.pdf
11. Akbulut, M. (2020). Türk yabancılar hukukunda idari gözetim. On İki Levha Yayıncılık.
12. Akkad v. Türkiye, Başvuru No. 1557/19 (AİHM 21 Haziran 2022).
13. Aksoy v. Turkey, Başvuru No. 21987/93 (AİHM 18 Aralık 1996).
14. Aktaş, M. (2019). Geri gönderme merkezlerinde uygulanan idari gözetimin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin “Özgürlük ve Güvenlik Hakkı” başlıklı 5’inci madde perspektifinden değerlendirilmesi. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi, (2), 61–78.
15. Al Husin v. Bosnia and Herzegovina, Başvuru No. 3727/08 (AİHM 7 Şubat 2012).
16. Amuur v. France, Başvuru No. 19776/92 (AİHM 25 Haziran 1996).
17. Anayasa Mahkemesi, Ali Karatay, B. No. 2012/990 (10 Aralık 2014).
18. Anayasa Mahkemesi, E. 2013/95, K. 2014/176 (13 Kasım 2014). Resmî Gazete, 29294, 13 Mart 2015.
19. Anayasa Mahkemesi, İbrahim Muhammed Ali [GK], B. No. 2025/10406 (8 Temmuz 2025). Resmî Gazete, 33180, 26 Şubat 2026.
20. Anayasa Mahkemesi, Youtube LLC Corporation Service Company ve diğerleri, B. No. 2014/4705 (29 Mayıs 2014).
21. Anguelova v. Bulgaria, Başvuru No. 38361/97 (AİHM 13 Haziran 2002).
22. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. (2026). Guide on Article 5 of the European Convention on Human Rights: Right to liberty and security (28 Şubat 2026 tarihli güncelleme). Avrupa Konseyi. https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_5_eng
23. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950).
24. Azimov v. Russia, Başvuru No. 67474/11 (AİHM 18 Nisan 2013).
25. Baban v. Australia, Başvuru No. 1014/2001. (İHK)
26. Bakhtiyari v. Australia, Başvuru No. 1069/2002. (İHK)
27. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu. (1988, 9 Aralık). Body of principles for the protection of all persons under any form of detention or imprisonment (A/RES/43/173).
28. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi. (2014, 16 Aralık). General comment No. 35: Article 9 (Liberty and security of person) (CCPR/C/GC/35).
29. Birleşmiş Milletler Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu. (2018, 7 Şubat). Revised deliberation No. 5 on deprivation of liberty of migrants.
30. Butovenko v. Ukraine, Başvuru No. 1412/2005. (İHK)
31. C. v. Australia, Başvuru No. 900/1999. (İHK)
32. Chahal v. the United Kingdom [BD], Başvuru No. 22414/93 (AİHM 15 Kasım 1996).
33. Chambala v. Zambia, Başvuru No. 856/1999. (İHK)
34. Charahili v. Turkey, Başvuru No. 46605/07 (AİHM 13 Nisan 2010).
35. Conka v. Belgium, Başvuru No. 51564/99 (AİHM 5 Şubat 2002).
36. Cornelisse, G. (2010). Immigration detention and human rights: Rethinking territorial sovereignty. Martinus Nijhoff Publishers.
37. Costello, C. (2016). The human rights of migrants and refugees in European law. Oxford University Press.
38. Creangă v. Romania [BD], Başvuru No. 29226/03 (AİHM 23 Şubat 2012).
39. Çavuşoğlu, M. (2022). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin idari gözetim içtihadı: Gereklilik incelemesinin yokluğuna dair eleştirel ve karşılaştırmalı bir inceleme [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 724194).
40. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989).
41. D. and E. v. Australia, Başvuru No. 1050/2002. (İHK)
42. De Tommaso v. Italy [BD], Başvuru No. 43395/09 (AİHM 23 Şubat 2017).
43. Doğru, O. & Nalbant, A. (2012). İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi: Açıklama ve önemli kararlar (Cilt 1-2). Legal Yayıncılık.
44. Ekşi, N. (2014). İdari gözetim. Beta Yayınevi.
45. Ekşi, N. (2018). Yabancılar ve uluslararası koruma hukuku (5. baskı). Beta Yayınevi.
46. Elçin, D. (2016). Türkiye’de bulunan Suriyelilere uygulanan geçici koruma statüsü: 2001/55 sayılı Avrupa Konseyi Yönergesi ile Geçici Koruma Yönetmeliği arasındaki benzerlik ve farklılıklar. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 29(124), 9–80.
47. Eshonkulov v. Russia, Başvuru No. 68900/13 (AİHM 15 Ocak 2015).
48. F.K.A.G. v. Australia, Başvuru No. 2094/2011. (İHK)
49. Fardon v. Australia, Başvuru No. 1629/2007. (İHK)
50. Feilazoo v. Malta, Başvuru No. 6865/19 (AİHM 11 Mart 2021).
51. Fijalkowska v. Poland, Başvuru No. 1061/2002. (İHK)
52. Gallardo Sanchez v. Italy, Başvuru No. 11620/07 (AİHM 24 Mart 2015).
53. Gebremedhin v. France, Başvuru No. 25389/05 (AİHM 26 Nisan 2007).
54. Geçici Koruma Yönetmeliği (2014). Bakanlar Kurulu Kararı No. 2014/6883. Resmî Gazete, 29153, 22 Ekim 2014.
55. Gómez Casafranca v. Peru, Başvuru No. 981/2001. (İHK)
56. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü. (2018). Geçici Barınma Merkezlerinin Kurulması, Yönetilmesi ve İşletilmesine İlişkin Yönerge (15 Ekim 2018).
57. Gridin v. Russian Federation, Başvuru No. 770/1997. (İHK)
58. Guzzardi v. Italy, Başvuru No. 7367/76 (AİHM 6 Kasım 1980).
59. Gümüşlü Tunçağıl, G. & Tanrıbilir, F. B. (2025). YUKK kapsamında idarî makamların uluslararası koruma ve geçici koruma hakkında verebilecekleri kararlar ve bu kararlara karşı başvuru yolları. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 15(2), 53–97. https://doi.org/10.32957/hacettepehdf.1732922
60. H.L. v. the United Kingdom, Başvuru No. 45508/99 (AİHM 5 Ekim 2004).
61. H.M. v. Switzerland, Başvuru No. 39187/98 (AİHM 26 Şubat 2002).
62. Harris, D. J., O’Boyle, M., Bates, E. & Buckley, C. (2018). Harris, O’Boyle & Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights (4. baskı). Oxford University Press.
63. Hernández Valentini de Bazzano et al. v. Uruguay, Başvuru No. R.1/5. (İHK)
64. I.S. v. Switzerland, Başvuru No. 60202/15 (AİHM 6 Ekim 2020).
65. Ilias and Ahmed v. Hungary [BD], Başvuru No. 47287/15 (AİHM 21 Kasım 2019).
66. Israil v. Kazakhstan, Başvuru No. 2024/2011. (İHK)
67. İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik (2022). Resmî Gazete, 14 Eylül 2022.
68. İneli Ciğer, M. (2018). Temporary protection in law and practice. Brill Nijhoff.
69. İneli Ciğer, M. (2024). Uluslararası hukuk, Avrupa Birliği hukuku, Türk hukuku ve uygulamada göç bağlamında idari gözetim alternatifleri. Yetkin Yayınları.
70. İspirli Armağan, M. (2022). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi içtihadı ışığında kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından idari gözetim tedbirinin cezalandırıcı yönü. Public and Private International Law Bulletin, 42(2), 913–945. https://doi.org/10.26650/ppil.2022.42.2.1091031
71. J.N. v. the United Kingdom, Başvuru No. 37289/12 (AİHM 19 Mayıs 2016).
72. Jalloh v. Netherlands, Başvuru No. 794/1998. (İHK)
73. K.F. v. Cyprus, Başvuru No. 41858/10 (AİHM 21 Temmuz 2015).
74. Kanagaratnam and Others v. Belgium, Başvuru No. 15297/09 (AİHM 13 Aralık 2011).
75. Kaya Ülken, C. (2026). İdari gözetime alternatif yükümlülüklerin hukuki niteliği ve uygulanması. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12(2), 487–508. https://doi.org/10.54699/andhd.1912564
76. Khlaifia and Others v. Italy [BD], Başvuru No. 16483/12 (AİHM 15 Aralık 2016).
77. Kıvılcım, Z. & Kılıç, T. (2024). Türkiye’de yabancıların hak arama özgürlüklerinin etkisizleştirilmesi [Sunum metni]. Kamu Hukukçuları Platformu. https://www.kamuhukukculari.org/upload/dosyalar/KHP.Sunum.Kivilcim.Kilic.pdf
78. Kurbonov v. Tajikistan, Başvuru No. 1208/2003. (İHK)
79. Kurt v. Turkey, Başvuru No. 24276/94 (AİHM 25 Mayıs 1998).
80. Kuşcu, D. (2017). Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu hükümleri uyarınca sınır dışı edilmelerine karar verilen yabancıların idari gözetim altına alınmaları. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 22(37), 241–284.
81. L.M. and Others v. Russia, Başvuru No. 40081/14 (AİHM 15 Ekim 2015).
82. Longa Yonkeu v. Latvia, Başvuru No. 57229/09 (AİHM 15 Kasım 2011).
83. Marques de Morais v. Angola, Başvuru No. 1128/2002. (İHK)
84. Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi (1966).
85. Medvedyev and Others v. France [BD], Başvuru No. 3394/03 (AİHM 29 Mart 2010).
86. Mika Miha v. Equatorial Guinea, Başvuru No. 414/1990. (İHK)
87. Mikolenko v. Estonia, Başvuru No. 10664/05 (AİHM 8 Ekim 2009).
88. Moustahi v. France, Başvuru No. 9347/14 (AİHM 25 Haziran 2020).
89. Mubilanzila Mayeka and Kaniki Mitunga v. Belgium, Başvuru No. 13178/03 (AİHM 12 Ekim 2006).
90. Muhammad Saqawat v. Belgium, Başvuru No. 54962/18 (AİHM 30 Haziran 2020).
91. Nystrom v. Australia, Başvuru No. 1557/2007. (İHK)
92. OHCHR. (t.y.). Reply to questions raised by Member States during the interactive dialogue at the 66th Session of the UN General Assembly. https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Torture/Reply_to_Questions_Raised_by_MStates_DialogueGA66.pdf
93. Ovacık, G. (2021). Turkish judicial practices on international protection, removal and administrative detention in connection with the safe third country concept. On İki Levha Yayıncılık.
94. Özgökçe, H. & Atmaca, Y. (2025). Türkiye’de idari gözetim ve uluslararası koruma rejimi. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 581–600. https://doi.org/10.21180/iibfdkastamonu.1642500
95. Özpolat, H. (2018). Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında maddi anlamda kanun kriteri. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 9(33).
96. Öztürk, K. B. (2009). Fransız ve Türk hukukunda idarenin düzenleme yetkisinin kapsamı. Yetkin Yayınları.
97. Öztürk, N. Ö. & Öztürk, K. B. (2023). Türkiye’de idari gözetim düzenleme ve uygulamalarına ilişkin genel bir hukuki değerlendirme. Mültecilerle Dayanışma Derneği (Mülteci-Der). https://www.multeci.org.tr
98. Öztürk, N. Ö. (2015). Mültecinin hukuki statüsünün belirlenmesi. Seçkin Yayınevi.
99. Öztürk, N. Ö. (2025). Revisiting the concept of flexibility in temporary protection practices at the intersection of international refugee and human-rights laws: The case of Türkiye. Central and Eastern European Migration Review, 14(2), 227-251. https://doi.org/10.54667/ceemr.2025.30
100. R.R. and Others v. Hungary, Başvuru No. 36037/17 (AİHM 2 Mart 2021).
101. R.U. v. Greece, Başvuru No. 2237/08 (AİHM 7 Haziran 2011).
102. Rahimi v. Greece, Başvuru No. 8687/08 (AİHM 5 Nisan 2011).
103. Rameka v. New Zealand, Başvuru No. 1090/2002. (İHK)
104. Riad and Idiab v. Belgium, Başvuru No. 29787/03 ve 29810/03 (AİHM 24 Ocak 2008).
105. Rusu v. Austria, Başvuru No. 34082/02 (AİHM 2 Ekim 2008).
106. S.K. v. Russia, Başvuru No. 52722/15 (AİHM 14 Şubat 2017).
107. Saadi v. the United Kingdom [BD], Başvuru No. 13229/03 (AİHM 29 Ocak 2008).
108. Schabas, W. A. (2015). The European Convention on Human Rights: A commentary. Oxford University Press.
109. Sever, Ç. (2021). İdare hukukunda kanuna dayanma ilkesi. Turhan Kitabevi.
110. Shafiq v. Australia, Başvuru No. 1324/2004. (İHK)
111. Shakurov v. Russia, Başvuru No. 55822/10 (AİHM 5 Haziran 2012).
112. Shams et al. v. Australia, Başvuru No. 1255, 1256, 1259, 1260, 1266, 1268, 1270, 1288/2004. (İHK)
113. Shiksaitov v. Slovakia, Başvuru No. 56751/16 ve 33762/17 (AİHM 10 Aralık 2020).
114. Sirmen, K. S. (2009). Yabancıların Türkiye’den sınırdışı edilmesine ilişkin temel düzenlemeler ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Türkiye hakkında verdiği örnek kararlar. Ankara Barosu Dergisi, 67(3), 29–45.
115. Stanev v. Bulgaria [BD], Başvuru No. 36760/06 (AİHM 17 Ocak 2012).
116. Storck v. Germany, Başvuru No. 61603/00 (AİHM 16 Haziran 2005).
117. Suso Musa v. Malta, Başvuru No. 42337/12 (AİHM 23 Temmuz 2013).
118. Tarlue v. Canada, Başvuru No. 1551/2007. (İHK)
119. Tekin, E. (2025). Geçici koruma kapsamındaki kişilerin 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun m. 54/1-d hükmüne göre sınır dışı edilmesi. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 20(2), 796–823.
120. Tokuzlu, L. B. (2016). Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanun’nun yasal belirlilik ilkesi konusunda Türk uygulamasına katkısı üzerine bir değerlendirme. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, (7), 1061–1105.
121. Torres Ramírez v. Uruguay, Başvuru No. R.1/4. (İHK)
122. Torres v. Finland, Başvuru No. 291/1988. (İHK)
123. Türgenç, B. (2018). Türkiye’de idari gözetim kurumu: Hukuki rejim ve uygulama [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
124. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982). Kanun No. 2709. Resmî Gazete, 17863 (Mükerrer), 9 Kasım 1982.
125. Umarov v. Uzbekistan, Başvuru No. 1449/2006. (İHK)
126. UNHCR. (2012). Guidelines on the applicable criteria and standards relating to the detention of asylum-seekers and alternatives to detention. Cenevre.
127. UNHCR. (2014). Guidelines on temporary protection or stay arrangements. https://www.unhcr.org/media/guidelines-temporary-protection-or-stay-arrangements
128. Wilsher, D. (2011). Immigration detention: Law, history, politics. Cambridge University Press.
129. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (2013). Kanun No. 6458. Resmî Gazete, 28615, 11 Nisan 2013.
130. Yalçıntaş Deli, S. (2020). Uluslararası insan hakları ve mülteci hukuku ile 6458 sayılı Kanuna göre sığınmacıların idari gözetimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
131. Yılmaz Eren, E. (2018). Mülteci hukukunda geçici koruma. Seçkin Yayınevi.
132. Yılmaz Eren, E. (2024). Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bağlamında hassas durumda yabancıların idari gözetimi. Adalet Dergisi, (73), 425–457.
133. Yılmaz, S. (2016). Kitlesel akın (sığınma) durumunda geçici koruma rejimi ve asgari muamele standardı. Seçkin Yayınevi.
134. Yiğit, N. T. (2017). Sınır dışı etme kararının icrasının ertelenmesi. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 25(2), 577–615. https://doi.org/10.15337/suhfd.363094
135. Yiğit, Ö. (2018). Uluslararası hukuk, Avrupa hukuku ve Türk hukukunda mülteci ve sığınmacıların etkili başvuru hakkı. On İki Levha Yayıncılık.
136. Z.A. and Others v. Russia [BD], Başvuru No. 61411/15 (AİHM 21 Kasım 2019).
137. Z.N.S. v. Turkey, Başvuru No. 21896/08 (AİHM 19 Ocak 2010).