II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE VİLAYETLERDEKİ MODERNLEŞME FAALİYETLERİNE BİR ÖRNEK: ADANA HÜKÜMET KONAĞI

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 34 - 53, 15.12.2025

Yıldıray Yıldırım

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1639613

Öz

Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda idarî yapılanma çerçevesinde taşra idaresinde yoğun bir modernleşme süreci yaşanmıştır. Taşra idaresinin en üst idari birimini vilayetler teşkil etmiştir. Vilayetlerdeki resmi binalar yönetimin simgesi niteliğinde olmuştur. Bu bakımdan hükümet konakları, halkın gözünde en önemli devlet binası olmasından dolayı devletin varlığını ve otoritesini temsil eden yapılardır. Vilayetlere atanan valiler, hükümet konaklarının devletin şan ve şerefine uygun şekilde olmasına dikkat etmişlerdir. Valiler, atandıkları vilayette öncelikle bu konu üzerinde durmuşlar ve hükümet konağının durumu kötü ise öncelikle bunları daha modern bir binaya dönüştürmeye veya yeni bir bina inşa etmeye çalışmışlardır. Süleyman Bahri Paşa da 7 Mart 1898’de Adana valiliğine atandığında ilk iş olarak harap ve oturulamayacak durumda olan hükümet konağı yerine yeni bir bina yapılması için çalışmalara başlamıştır. Yapılan incelemeler neticesinde yeni yapılacak olan hükümet konağı inşasının 654.654 kuruşa mal olacağı ve bunun için de vilayetin 419.892 kuruş eksiği olduğu tespit edilmiştir. Vilayet ile merkez arasında 1898 yılından itibaren başlayan yazışmalarla eksik olan tutar hazineden talep edilmiş ancak bu para gönderilmemiştir. Bunun yerine vilayetin genel tamirat bütçesinden tasarruf yapılarak buradan ayrılacak paranın inşaata harcanmasına karar verilmiştir. Bu yüzden yeni konağın inşası eldeki imkânlar ve hayırsever halkın yardımlarıyla gerçekleşmiştir. İlk talepten itibaren yaklaşık beş yıl süren inşaatın tamamlanmasıyla memurların çalışma mekânı sıkıntısını hafifletecek 4 kat üzerine 54 odadan oluşan modern bir hükümet konağı Adana’ya kazandırılmıştır. Adana Hükümet Konağı üzerine bazı çalışmalar yapılmışsa da bunlar daha ziyade binanın mimari özellikleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. Yoğun olarak arşiv belgelerinin kullanılarak hazırlanan bu çalışmada ise merkezi hükümet ile vilayet arasında yaşanan yazışmalar temelinde hükümet konağının yapım gerekçeleri ve süreci ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hükümet Konağı , Adana Vilayeti , Modernleşme , Süleyman Bahri Paşa , Şehir Tarihi.

Etik Beyan

Bu çalışma bir kısmı "Construction Process of Adana Government Building (1898-1901)" başlığıyla 9th International Conference on Humanities and Educational Research, 2024 adlı sempozyumda "özet bildiri" olarak sunulmuştur.

AN EXAMPLE OF MODERNIZATION ACTIVITIES IN THE PROVINCES DURING THE PERIOD OF ABDULHAMID II: ADANA GOVERNMENT MANSION

Öz

In the Ottoman Empire, an intense modernization process took place in the provincial administration within the framework of administrative structuring in the 19th century. The provinces constituted the highest administrative unit of the provincial administration. In this respect, government mansions are structures that represent the existence and authority of the state, as they are the most important state buildings in the eyes of the public. Governors appointed to the provinces took care to ensure that the government mansions were in a manner befitting the glory and honour of the state. Governors, in the provinces they were assigned to, focused primarily on this issue and if the government mansion was in poor condition, they first tried to transform it into a more modern building or to build a new one. When Suleyman Bahri Pasha was appointed governor of Adana on March 7, 1898, his first task was to construct a new building to replace the government mansion, which was dilapidated and uninhabitable. As a result of the investigations, it was determined that the construction of the new government mansion would cost 654,654 kurush and the province was 419,892 kurush short of this. With the correspondence between the province and the center starting in 1898, the missing amount was requested from the treasury, but this money was not sent. Instead, it was decided that the money allocated from the province's general repair budget would be spent on construction. Therefore, the construction of the new government mansion was realized with the available resources and the help of the charitable public. With the completion of the construction, which took approximately five years from the first request, a modern government mansion consisting of 54 rooms on 4 floors, which will alleviate the housing problem of civil servants, has been brought to Adana. Although some studies have been done on the Adana Government Mansion, they mostly focus on the architectural features of the building. In this study, which was prepared using archive documents intensively, the reasons and process of the construction of the government mansion were discussed based on the correspondence between the central government and the province.

Anahtar Kelimeler

Government Mansion , Adana Province , Modernization , Suleyman Bahri Pasha , City History

Kaynakça

• Aktaş, Esat. 2020. “20. Yüzyılın Başında Bayburt’ta Yöneten-Yönetilen İlişkileri ve Kamu Düzenini Sağlama Çabaları”. ss. 153-183 içinde Bayburt Araştırmaları Tarih-Kültür-Dil-Edebiyat. Ed. Turgay Kabak ve Ferdi Güzel. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Aktaş, Esat. 2021. Devlet-Eşraf Ekseninde Taşrada İdarecilik Ordu Kazası Kaymakamları (1876-1916). İstanbul: Kitabevi.
• Akyıldız, Ali. 2018. Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Avcı, Yasemin. 2017. Osmanlı Hükümet Konakları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Çadırcı, Musa. 1997. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Ankara: TTK.
• Çam, Nusret. 2010. Türk Kültür Varlıkları Envanteri Adana. Ankara: TTK.
• Demirel, Yurdal. 2016. “Adana’nın Valisi Süleyman Bahri Paşa”. ss. 205-223 içinde Tarihte Adana ve Çukurova. C. III. Adana: Akademisyen Kitabevi.
• Doğan, Osman ve Önal, Ebul Faruk. 2011. Çukurovaya Bereket Getiren Projeler. İstanbul: Çamlıca.
• Ener, Kasım. 1990. Tarih Boyunca Adana Ovasına (Çukurova’ya) Bir Bakış. Adana: Hürsöz Gazetecilik.
• Ergenç, Özer. 2013. Şehir, Toplum, Devlet Osmanlı Tarihi Yazıları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Findley, Carter V. 2019. “Tanzimat”. ss. 37-70 içinde Türkiye Tarihi 1839-2010 C.IV. Ed. Reşat Kasaba. İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Göney, Süha. 1976. Adana Ovaları I, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Gönüllü, Ali Rıza. 2010. “Osmanlı Devletinin Son Döneminde Meydana Gelen Sel Baskınları (1857-1913)”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (28): 351-373.
• Gönüllü, Ali Rıza. 2019. “Sultan II. Abdülhamid’in Bir Yadigârı: Adana Hamidiye Sanayi Mektebi”. USAD, (10): 179-202.
• Halaçoğlu, Yusuf. 2003. Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı. Ankara: TTK.
• İnalcık, Halil. 1995. "Eyalet". ss. 548-550 içinde TDV İslâm Ansiklopedisi C. 11. İstanbul: TDV Yayınları.
• Ekinci, İlhan. 2016. Tanzimat Devri Ordu Kazası. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Mağmuni, Şerafeddin. 2001. Bir Osmanlı Doktorunun Anıları Yüzyıl Önce Anadolu ve Suriye, Çev. Cahit Kayra. İstanbul: Büke Yayınları.
• Mert, Hasan. 1999. “19. Yüzyılın Sonlarında Karçınzade Süleyman Şükrü'nün Gözüyle Çukurova”, III. Uluslararası Çukurova Halk Kültürü Bilgi Şöleni. Adana.
• Ortaylı, İlber. 2011. Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880). Ankara: TTK.
• Ortaylı, İlber. 2017. Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
• Ramazanoğlu, Gözde. 2012. Adana’da Tarih Tarihte Adana. İstanbul: Etik Yayınları.
• Salname-i Adana. 1900. Adana Vilayet Matbaası. Adana.
• Sarıköse, Selma Turhan. “XIX. Yüzyılda Çukurova’da Doğal Afetler ve Salgın Hastalıklar”. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Servet-i Fünûn, R.1317. 22(552).
• Sungur, Mutullah. 2002. “XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde Taşra İdaresi ve Vilayet Yönetimi”. ss.750-761 içinde Türkler C.13. Ankara: Yeni Türtiye Yayınları.
• Toksöz, Meltem. 2012. “Reform ve Yönetim: Devletten Topluma, Merkezden Bölgeye Osmanlı Modernizasyonu”. ss. 209-226 içinde Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu. Ed. Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Ulaş, Murat. 2011. “Adana Hükümet Konağı”, Kültürel Miras ve Koruma, (3): 54-56.
• Umar, Nur ve Can, Cengiz. 2019. “Adana Vilayeti Hükümet Konakları”. MEGARON. 14(4): 530-543.
• Ünal, Mehmet Ali. 2002. Osmanlı Müesseseleri Tarihi. Isparta: Fakülte Kitabevi.
• Yağcı, Zübeyde Güneş. 2015. “Hac ve Askeri Yol Üzerinde Bir Menzil: Adana Menzili”. Çukurova Araştırmaları Dergisi. 1(1): 58-74.
• Yazıcı Metin, Nurcan, 2019, Devlet Kapısı, İstanbul: Kitabevi Yayınları.