TAŞRADA YALNIZ KADINLAR: OSMANLI TAŞRASINDA GÖREVLENDİRİLEN EBELERİN MESLEKİ VE SOSYAL SORUNLARI

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 457 - 481, 15.12.2025

Sevim Ceylan Dumanoğlu

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1755086

Öz

Tanzimat reformlarıyla birlikte kurulan ebe mektepleri, kadınların sağlık alanında devlet memuru olarak istihdam edilmesinin önünü açmış ve kadın emeğinin kamusal alandaki görünürlüğünü artırmıştır. Mektepten mezun ebeler, devletin çeşitli bölgelerine atanmış, modern sağlık politikalarının yerel düzeydeki taşıyıcıları olarak önemli bir rol üstlenmiştir. Taşrada ebelik, yalnızca doğum hizmetleri sunmakla sınırlı kalmamış aynı zamanda devletin kamusal otoritesini temsil eden, kadın bedeni ve mahremiyet ile ilgili hassas konularda kritik roller üstlenen bir meslek olarak şekillenmiştir. Ancak bu süreç, ebelerin çeşitli mesleki, idari, toplumsal ve sosyal sorunlarla karşılaşmasına yol açmıştır. Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı taşrasında görev yapan diplomalı ebelerin karşılaşmış olduğu sorunları ve deneyimlerini incelemiştir. Çalışmanın temel amacı; taşrada ebelik mesleğinin, modernleşen sağlık sisteminin gerektirdiği yapısal dönüşümler ile yerel koşulların dayattığı zorluklar arasında nasıl konumlandığını analiz etmektir. Taşrada görev yapan ebe kadınların karşılaştığı problemler üzerinden Osmanlı taşrasında kadın olmanın yarattığı kurumsal ve toplumsal yalnızlığı tarihsel bir perspektifle ele almaktır.
Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi metodu kullanılmıştır. Osmanlı arşiv belgeleri, resmi yazışmalar ve dönemin araştırma-inceleme eserleri incelenmiştir. Bulgular; taşradaki diplomalı ebelerin, mesleki yaşamlarında toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık, bürokratik baskılar, düşük ve düzensiz maaşlar, görev güvencesi eksiklikleri ile sosyal izolasyon gibi çok boyutlu sorunlar ile karşı karşıya kaldıklarını ve mücadelelerini göstermiştir. Ayrıca taşra ile merkez arasındaki uygulama farklılıkları, bürokratik koordinasyon eksiklikleri, mesleki standartların uygulanmasındaki zorluklar ve yerel idarelerin keyfi tutumları, ebelerin çalışma koşullarını doğrudan etkilemiş ve mesleki motivasyonlarını ciddi biçimde zayıflatmıştır. Devletin diploma zorunluluğu ve maaş güvencesi gibi düzenlemeleri teoride koruyucu nitelikte olsa da taşrada bu düzenlemelerin uygulanabilirliği sınırlı kalmıştır.
Bu yönüyle çalışma, hem ebelik mesleğinin Osmanlı’daki tarihsel gelişimine hem de kadın sağlık çalışanlarının taşradaki kamusal ve toplumsal konumuna ilişkin derinlikli ve eleştirel bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Taşra , Ebelik , Sağlık , Kadın.

LONELY WOMEN IN THE PROVINCES: THE PROFESSIONAL AND SOCIAL CHALLENGES OF MIDWIVES APPOINTED IN THE OTTOMAN COUNTRYSIDE

Öz

Midwifery schools established alongside the Tanzimat reforms paved the way for women to be employed as civil servants in the health sector and increased the visibility of women's labor in the public sphere. Midwives who graduated from these schools were assigned to various regions of the state and played an important role as local implementers of modern health policies. Midwifery in the provinces was not limited to providing childbirth services; it also developed into a profession that represented the public authority of the state and played a critical role in sensitive issues related to women's bodies and privacy. However, this process led to midwives encountering various professional, administrative, societal, and social problems. This study examines the problems and experiences encountered by certified midwives working in the Ottoman countryside in the 19th century. The main objective of the study is to analyze how the midwifery profession in the provinces was positioned between the structural transformations required by the modernizing health system and the difficulties imposed by local conditions. It is to address, from a historical perspective, the institutional and social isolation created by being a woman in the Ottoman provinces through the problems encountered by midwives working in the provinces.
In this study, the document analysis method, one of the qualitative research approaches, was employed. Ottoman archival documents, official correspondences, and contemporary research and review works were examined. The findings reveal that midwives with degrees in the provinces faced multidimensional problems in their professional lives, such as gender-based discrimination, bureaucratic pressures, low and irregular salaries, lack of job security, and social isolation, and show their struggles. Furthermore, differences in practice between rural areas and the center, lack of bureaucratic coordination, difficulties in implementing professional standards, and arbitrary attitudes of local administrations directly affected midwives' working conditions and seriously weakened their professional motivation. Although state regulations such as diploma requirements and salary guarantees are protective in theory, their applicability in rural areas has been limited.
In this respect, the study offers an in-depth and critical contribution to both the historical development of midwifery in the Ottoman Empire and the public and social position of female health workers in rural areas.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Province , Midwifery , Healthcare , Woman.

Kaynakça

• Ahmet, Deniz, Akarçay, Pınar, Karakaş, Adem. 2017. “Osmanlı’da Belediyeciliğin Gelişimi ve Modernleşme Çabaları.” Akademik Bakış Dergisi 64: 321.
• Akyüz, Yahya. 2010. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000-M.S. 2010. 17. Baskı. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
• Atalay, Elif. 2020. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Kadın ve Kadının Sosyal Hayattaki Rolü.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Altay, Sadet. 2017. “Cumhuriyet’in İlk On Beş Yılında Ebelik Eğitimine ve Mesleğin Dönüşümüne Dair Kısa Bir Bakış (1923-1938).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 17(35): 167–217.
• Atıcı, Elif, Erer, Sezer. 2009. “Türk Kadınlarının Tıp Eğitimine Başlama Süreci ve İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nden Mezun Olan İlk Kadın Hekimler.” Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 35(2): 107–111.
• Balsoy Erkaya, Gülhan. 2015. Kahraman Doktor İhtiyar Acuze’ye Karşı: Geç Osmanlı Doğum Politikaları. İstanbul: Can Sanat Yayınları.
• Besim Ömer. 1933. “Ebelik ve Doğum Bizde Nasıldı ve Ne Haldedir?”. der. Mehmet Osman, içinde Sıhhat Almanağı, ss. 289–296. İstanbul.
• Besim Ömer. 1322. Ebe Hanımlara Öğütlerim. İstanbul: Matbaa-ı Ahmed İhsan.
• Daşdibi Beydilli, Emine. 2013. Ebeliğin Dünü ve Bugünü. Ankara: Bil Ofset Matbaacılık.
• Beyinli, Gökçen. 2014. Elleri Tılsımlı: Modern Türkiye’de Ebelik. Ankara: Ayizi Yayınları.
• Develioğlu, Ferit. 2007. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
• Gökmen, Ertan. 2022. “19. Yüzyılda Osmanlı Sağlık Görevlileri ve Emeklilikleri.” OTAM 52 (Güz): 99-133.
• Hayırlıdağ, Mustafa. 2019. “Hüseyin Hulki Bey'in Eseri ‘Tabâbet-i Hakikiye ve Mesâlik-i Bâtıla-i Tıbbiye’nin Günümüz Türkçesine Kazandırılması ve Günümüz Tıp Anlayışıyla Değerlendirilmesi.” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Karabulak, Selçuk. 2013. “Türk Kamu Yönetiminde Belediyecilik Tarihi.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Köker, Ahmet Hulusi. 1997. “Osmanlı İmparatorluğu Devrinde Doğum ve Ebelik Tarihi.” içinde Doğum ve Ebelik Tarihi, der. Ahmet Hulusi Köker, ss. 11–26. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası.
• Kurnaz, Şefika. 1997. Cumhuriyet Öncesinde Türk Kadını: 1839–1923. İstanbul: M.E.B. Yayınları.
• Kurnaz, Şefika. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadınların Eğitimi”. Milli Eğitim Dergisi. (2025, 1 Temmuz, https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/143/14.htm
• Keçeci Kurt, Songül. 2011. Osmanlı Devleti’nde Kadın Eğitimi: Haremden Mektebe. İzmir: Yitik Hazine Yayınları.
• Ortaylı, İlber. 2000. Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840–1880). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.