İSLAMCILIK VE OSMANLICILIK DÜŞÜNCESİNDEN TÜRKÇÜLÜK TEZİNE: ZİYA GÖKALP

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 286 - 304 , 15.03.2026

Rıdvan Kızılkaya

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1801898

https://izlik.org/JA64SZ32YD

Öz

Bu çalışma, Ziya Gökalp’in “İslamcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülük” üçlemesinin kimlik arayışı bağlamında ortaya çıkardığı sonuçları analiz etmeyi hedeflemektedir. Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşanan siyasal ve toplumsal dönüşümler beraberinde yeni kimlik arayışlarını da getirmiştir. Bu dönemde entelektüel camiada da tartışma alanı bulan yukarıdaki yaklaşımlar farklı şekillerde değerlendirilmiştir. Ziya Gökalp, imparatorluğun son devrinde İslamcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülük fikirlerini açıklamaya çalışırken dönemin sosyolojik zemininde çözüm arayışları sunmaya çalışmıştır. Ziya Gökalp, İslamcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülüğü sistematik biçimde ele alan ve onları hem teorik hem de pratik düzlemde sentezlemeye çalışan önemli bir fikir adamı olarak Türk düşünce tarihinde ayrı bir yere sahiptir. Ziya Gökalp, içinde bulunduğu dönemin çok boyutlu krizlerine karşı bir çözüm üretme çabası içinde hem geçmişin değerlerini sahiplenme hem de çağdaşlaşma arasında denge kurmaya çalışmıştır. Onun “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” tezi, bu üç fikir akımının birbirini dışlayan değil, tamamlayan unsurlar olduğunun en açık ifadesidir. Ona göre, milliyetçilik, Türk kültürünü temel alarak dili, eğitimi ve sosyolojik yapıyı Türkleştirmektir. Dolayısıyla Ziya Gökalp’in düşünce sisteminde İslamcılık dini inanç temelli bir yaklaşımı, Osmanlıcılık toplumsal birlik fikrini, Türkçülük ise millî kültür anlayışını ifade eden ideolojik yönelimler olarak şekillenmiştir. Ziya Gökalp’in İslamcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülük anlayışları arasındaki ilişki ve bu fikirlerin onun düşünce sisteminde nasıl bir bütünlük oluşturduğu ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ziya Gökalp , İslamcılık , Osmanlıcılık , Türkçülük

FROM THE THOUGHT OF ISLAMISM AND OTTOMANISM TO THE TURKISM THESIS: ZİYA GÖKALP

https://izlik.org/JA64SZ32YD

Öz

This study aims to analyze the conclusions drawn by Ziya Gökalp's trilogy of "Islamism, Ottomanism, and Turkism" within the context of the search for identity. The political and social transformations experienced in the late Ottoman period brought with them new quests for identity. These approaches, which also found a place in intellectual circles during this period, were evaluated in different ways. Ziya Gökalp, while attempting to explain the ideas of Islamism, Ottomanism, and Turkism in the last period of the empire, sought to offer solutions within the sociological context of the time. Ziya Gökalp holds a unique place in Turkish intellectual history as an important thinker who systematically addressed Islamism, Ottomanism, and Turkism and attempted to synthesize them both theoretically and practically. In his efforts to produce a solution to the multifaceted crises of his time, Ziya Gökalp tried to strike a balance between embracing the values of the past and modernization. His thesis of "Becoming Turkish, Becoming Islamic, Becoming Modern" is the clearest expression of the idea that these three intellectual currents are not mutually exclusive but complementary elements. According to him, nationalism is about Turkifying the language, education, and sociological structure based on Turkish culture. Therefore, in Ziya Gökalp's thought system, Islamism is an ideological orientation expressing a religious belief-based approach, Ottomanism the idea of social unity, and Turkism the understanding of national culture. The relationship between Ziya Gökalp's understandings of Islamism, Ottomanism, and Turkism, and how these ideas form a whole in his thought system, has been examined.

Anahtar Kelimeler

Ziya Gökalp , Islamism , Ottomanism , Turkism.

Kaynakça

• Ahmad, Faroz. 2010. Bir Kimlik Peşinde Türkiye. (Çev. Sedat Cem Karadeli), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Akpınar, Turgut. 1989. “Ziya Gökalp Hakkında Dinsizlik İddiaları ve Nedenleri”. Tarih ve Toplum, 61: 45-49.
• Altın, Hamza 2010. “Ziya Gökalp’in Eğitim Tarihimiz Açısından Önemi”. History Studies, 2(2): 494-509.
• Aslanmirza, B. 2021. İttihat ve Terakki’nin Kızıl Konak Evrakı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Baltacıoğlu, İsmail Hakkı. 1969. Ziya Gökalp. Ankara: Yeni Matbaa.
• Beyatlı, Yahya Kemal. 1992. Yaşamı Sanatı Yapıtlarından Seçmeler. (Der. Muzaffer Uyguner), İstanbul: Bilgi Yayınevi.
• Bilgin, Funda Arslan. 2020. “Ziya Gökalp ve Batı Algısı”. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 4(1): 100-112.
• Bora, Tanıl. 2017. Cereyanlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Çakmak, Zeynep. 2025. “Ziya Gökalp-Bilinmeyen Yazıları, Hakkında Yazılanlar, Tartışmalar, Malta Günleri”. Tezkire Dergisi, 34(92): 193-204.
• Çelebi, Nuran. 2010. Türkiye’de Sosyoloji. Türk Sosyologları ve Eserleri 2, İstanbul: Kitapevi Yayınları.
• Deniz, Ahmet. 2024. “Diyarbekirli Kimlikler Bağlamında Ziya Gökalp”. Doktora Tezi, Artuklu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mardin.
• Dikmen, Aladdin ve Acet, Mehmet Tahir. 2014. “Dini Düşüncenin Ziya Gökalp Milliyetçiliğine Katkıları”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(2): 203-226.
• Erişirgil, Mehmet Emin. 1951. Ziya Gökalp Bir Fikir Adamının Romanı. İstanbul: Remzi Kitapevi.
• Gökalp, Ziya. 1970. Türkçülüğün Esasları. (Hzl. Mehmet Kaplan), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Gökalp, Ziya. 1974. Türk Ahlakı. (Hzl. Mustafa Görgen), İstanbul: Türk Kültür Yayınları.
• Gökalp, Ziya. 1976. Makaleler I. (Hzl. Şevket Beysanoğlu), İstanbul: Milli Eğitim Basım.
• Gökalp, Ziya. 1976. Türkçülüğün Esasları. (Hzl. Mehmet Kaplan). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Gökalp, Ziya. 1976. Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak. (Hzl. İbrahim Kutluk), Ankara: Emel Matbaacılık.