THE PROCESS OF EDUCATIONAL MODERNIZATION AMONG THE KAZAN TATARS AND PRACTICES OF ALPHABET INSTRUCTION

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 336 - 357 , 15.03.2026

Gözde Güngör

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1806097

https://izlik.org/JA68RW25SE

Öz

This article examines mother tongue education, orthographic reforms, and textbooks published among the Kazan Tatars from the late nineteenth century until the October Revolution within the framework of the relationship between language, education, and identity. The history of education among the Kazan Tatars is closely intertwined with processes of modernization and the formation of national identity. Following the Russian annexation of the Kazan Khanate in 1552, the established educational tradition was severely disrupted; however, from the second half of the eighteenth century onward, it began to revive through the influence of marifetçilik (enlightenment-oriented reformism) and the support of the emerging merchant class. By the end of the nineteenth century, the usul-i cedit movement initiated by İsmail Gaspıralı introduced a new educational paradigm that constituted a pedagogical revolution across the Turkic world. Within this framework, mother tongue instruction and literacy education were reorganized according to modern pedagogical principles. The phonetic method (usul-i savtiye), which formed the methodological basis of usul-i cedit, not only accelerated literacy acquisition but also brought issues of phonetic structure, orthography, and written language to the forefront. During this period, while the idea of establishing a common Turkic written language gained strength, the Tatarist movement—initiated by Kayyum Nasıri and gaining momentum in the early twentieth century—advocated the adoption of the local Tatar dialect as the language of education and writing in the Idil-Ural region. Alphabet primers and reading textbooks thus became key textual sites in which the pedagogical and ideological manifestations of these competing tendencies can be clearly observed.
The article first outlines the historical background of education among the Kazan Tatars, focusing on the post-1552 educational environment, the emergence of marifetçilik, and educational practices shaped under Russian rule. It then examines the usul-i cedit movement and the usul-i savtiye method, analyzing the resulting debates on orthography and written language through the textbooks of Mohĕddin Korbangaliyĕv, Ubeydullah Mahdum Feyzi (Bubi), Sakircan Tahirov and Ahmet Hadi Maksudi. In this context, alphabet primers and reading books are discussed as key instruments through which both pedagogical transformation and national identity formation became visible.

Anahtar Kelimeler

Kazan Tatars , native language instruction , usul-i cedid , usul-i savtiye , orthography , Mohĕddin Korbangaliyĕv , Ubeydullah Mahdum. Feyzi (Bubi) , Ahmet Hadi Maksudi.

KAZAN TATARLARINDA EĞİTİMDE MODERNLEŞME SÜRECİ VE ALFABE ÖĞRETİMİ UYGULAMALARI

https://izlik.org/JA68RW25SE

Öz

Bu makale, XIX. yüzyılın sonundan Ekim İhtilaline kadarki süreçte Kazan Tatarlarında ana dili öğretimi, imla düzenlemeleri ve yayımlanan ders kitaplarını dil–eğitim–kimlik ilişkisi çerçevesinde ele almaktadır. Kazan Tatarlarının eğitim öğretim tarihi modernleşme süreci ve millî kimlik oluşumuyla doğrudan ilişkilidir. 1552’de Kazan Hanlığı’nın Ruslarca ilhak edilmesinin ardından kesintiye uğrayan eğitim geleneği, XVIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren marifetçilik düşüncesi ve tüccar sınıfının desteğiyle yeniden canlanmıştır. XIX. yüzyılın sonlarında ise İ. Gaspıralı’nın başlattığı usul-i cedit hareketiyle birlikte, Türk dünyasında eğitimde bir devrim niteliği taşıyan yeni bir anlayış ortaya çıkmış; ana dili öğretimi ve okuma yazma eğitimi bu yeni pedagojik metot doğrultusunda verilmeye başlanmıştır. Usul-i cedit eğitimin metodu olan usul-i savtiye, okuma yazma öğretimini hızlandırmakla kalmamış; aynı zamanda yazının fonetik yapısı, imla sorunları ve yazı dili meselesini gündeme getirmiştir. Bu süreçte bir yandan Türk dünyasında ortak bir yazı dili oluşturma fikri güç kazanırken, diğer yandan İdil-Ural sahasında Kayyum Nasıri ile başlayan ve XX. yüzyılın başlarında ivme kazanan Tatarcılık cereyanı, mahallî lehçeyi yazı ve eğitim dili hâline getirme yönünde etkili olmuştur. Alfabe ve okuma kitapları, bu iki eğilimin pedagojik ve ideolojik yansımalarının somut biçimde izlenebildiği temel metinler hâline gelmiştir.
Bu çalışmanın giriş bölümünde, Kazan Tatarlarında eğitim geleneğinin tarihsel arka planı; 1552 sonrası eğitim ortamı, marifetçilik düşüncesi ve Rus idaresi altında şekillenen eğitim politikaları bağlamında ele alınmıştır. İkinci bölümde ise usul-i cedit hareketi, usul-i savtiye yöntemi ve buna bağlı olarak gelişen yazı dili ve imla tartışmaları, Mohĕddin Korbangaliyĕv, Ubeydullah. Mahdum Feyzi (Bubi), Şakircan Tahirov ve Ahmet Hadi Maksudi’nin ders kitapları üzerinden değerlendirilmiş; alfabe ve okuma kitaplarının hem pedagojik dönüşümün hem de millî kimlik bilincinin taşıyıcısı olarak üstlendiği işlev ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Kazan Tatarları , ana dili öğretimi , usul-i cedit , usul-i savtiye , imla , Mohĕddin Korbangaliyĕv , Ubeydullah Mahdum. Feyzi (Bubi) , Ahmet Hadi Maksudi.

Kaynakça

• Akbaş, Arif. 2024. “İbrahim İshakoviç Halfin’in Ruslara Yabancı Dil Olarak Tatar Türkçesi Öğretimindeki Rolü”. Hacettepe Üniversitesi Yabancı Dil Olarak Türkçe Araştırmaları Dergisi (8): 7-26. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3407681.
• Akpınar, Yavuz. 2012. Çağdaş Türk Edebiyatları I. Eskişehir: AÖF Yayınları.
• Alkaya, Ercan. 2021. “Ahmet Hadi Maksudi”. ss. 931-934 içinde Türkiye Dışındaki Türk Dünyası Türkologları Dilciler Ankara: Akçağ Yayınları.
• Alp, Alper. 2014. “Ceditçi Aydınlara Göre Rusya Müslümanlarının Toplumsal Sorunları”. ss. 55-66 içinde XI. Milli Türkoloji Kongresi Bildirileri Cilt 2. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi.
• Alp, Alper. 2025. “Kazan Vilayetinde Yayınlanan Çarlık Devri Tatar Gazete Ve Dergilerinin Programları Üzerine Bir İnceleme”. İdil Ural Araştırmaları Dergisi 7(2): 201-219. https://doi.org/10.47089/iuad.1829612.
• Çap, Sabri. 2022. “İdil-Ural Tatarlarından Tahir İlyâsî’nin Gözüyle Yüzyıl Önce İstanbul’da Sosyal, Kültürel ve Dinî Hayat”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 7 (2): 210-242.
• Devlet, Nadir. 1999. Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Devletşin, Tamurbek. 1981. Sovyet Tataristanı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Feyzi, Ubeydullah Mahdum. 1908. Kıraat-ı Türki. Kazan: Yermelayĕvoy Matbaası.
• Garyapova, Galiya Nakifovna. 2023. “Tatar Elifbası – Milli Megarif Kürsetkĕçĕ”. ss. 30-34 içinde. Tatar “Elifba”sı avtorı Vagıyzov Seley Gatatulınıñ 115 Yıllıgına Bagışlangan I Respublikakülem Vagıyzov Ukuvları Konferentsiyesĕ Materialları. Arsk: Arskiy Pedagogiçeskiy Kolledj im. G. Tukaya
• Gaspıralı, İsmail. 2018. “Lisan Meselesi”. ss. 74-80 içinde İsmail Gaspıralı Seçilmiş Eserleri İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Görgeç, Celal ve Aslan, Birsel Oruç. 2024. “Rusya’dakı Usul İ Cedıd Mekteplerınde Okutulmak Üzere Hazırlanan Arap Harflı Elıfbalar Üzerıne”. ss. 128-136 içinde Hezĕrgĕ Akadĕmik Fenderossiya Halıklarnıň Tĕllerĕ hem Medeniyetlerĕ Halıkara Fenni-Gameli Konfĕrantsiya Matĕrialları Cıyıntıgı Kazan: G. İbrahimov İsĕm. Tĕ, Edebiyat hem Sengat İnstitutı.
• Hablemitoğlu, Necip. 2004a. Gaspıralı İsmail. İstanbul: Birharf Yayıncılık.
• Hablemitoğlu, Necip. 2004b. Çarlık Rusyasında Türk Kongreleri. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
• İslamov, Fenis. 2004. “Bĕrtugan Maksudilarnıň Pĕdagogik Ĕşçenlĕgĕ hem Pĕdagogik Karaşları”. Gasırlar Avazı (4): 165-170.
• Kanlıdere, Ahmet. 2004. “Mercanî” ss. 169-172 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 29. Ankara: TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/mercani
• Kanlıdere, Ahmet. 2021. İdil-Ural ve Türkistan’da Fikir Hareketleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Korbangaliyĕv, Mohĕddin. 1912. Tatar Elifbası. Kazan: İ. N. Haritonova.
• Korbangaliyĕv, Mohĕddin. 1918. Tatarça Ukuv. Kazan: Milliyet (Kurultay).
• Kurat, Akdes Nimet. 1966. “Kazan Türklerinin Medeni Uyanış Devri”. Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 24 (3-4): 91-126.