Gastronomik Belleğin Oluşumunda Çok Duyulu Deneyimlerin Rolü: Nitel Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, gastronomik belleğin çok duyulu yapısını ve bu yapının oluşumunda hangi duyusal uyaranların baskın rol oynadığını incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yaklaşımıyla yürütülen çalışmada, 18 yaş üzerinde Türkiye’de yaşayan farklı sosyo ekonomik düzeylerdeki 17 katılımcı ile gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle incelenmiştir. Katılımcıların büyük çoğunluğunun geçmişe dair mutfak deneyimlerini anlatırken öncelikle çocukluk yemekleri ve özel gün ritüelleri temalarına değindikleri görülmüştür. Bu veriler ışığında araştırma bulguları; gastronomik bellekte koku ve tat duyularının anımsama sürecindeki birincil tetikleyici bileşenler olduğunu ortaya koymuştur. Nitekim analizler; aile bireyleriyle paylaşılan sofraların ve törensel ritüellerin duyusal uyaranlarla birleştiğinde bellekte en kalıcı izleri bıraktığını, yiyeceklerin ise bireyin otobiyografik geçmişiyle bağ kurmasını sağlayan duygusal birer köprü olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomik bellek
• duyusal bellek
• koku
• tat
• yemek anıları

Etik Beyan

Çalışma, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Bilimsel Araştırma Önerisi Etik Değerlendirme Kurulu’nun 07.08.2025 tarihli ve 14 sayılı kararı ile etik açıdan uygun bulunmuştur. Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak yürütülmüştür.

The Role of Multisensory Experiences in the Formation of Gastronomic Memory: A Qualitative Research

Öz

This study aims to investigate the multisensory structure of gastronomic memory and the dominant role of sensory stimuli in its formation. Employing a qualitative research approach, the study utilized semi-structured interviews with 17 participants over the age of 18 from diverse socio-economic backgrounds living in Turkey. The data obtained were analyzed through thematic analysis. The findings revealed that a vast majority of the participants primarily referred to themes of "childhood meals" and "special occasion rituals" when recounting past culinary experiences. In light of these data, the research results demonstrate that smell and taste are the primary triggering components in the recollection process of gastronomic memory. Furthermore, the analysis indicates that memories of childhood, family gatherings at the table, and ceremonial rituals leave the most enduring marks on memory when combined with sensory stimuli. The findings also suggest that food serves as an emotional and social bridge, enabling individuals to establish a profound connection with their autobiographical past.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomic memory
• sensory memory
• smell
• taste
• food memories

Etik Beyan

The study was found ethically acceptable by the Sivas Cumhuriyet University Social Sciences Scientific Research Proposal Ethics Evaluation Board's decision number 14, dated August 7, 2025.This study was conducted in accordance with the principles of research and publication ethics.

Kaynakça

1. Beşirli, H. (2010). Yemek, kültür ve kimlik. Millî Folklor, 22(87), 159–169.
2. Blake, A. (2001). The language of flavour: Learning and memory. H. Walker (Ed.), Food and the memory: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2000 içinde (s. 39–49). Prospect Books.
3. Boyer, P. (2015). Anılar ne işe yarar? Hatırlamanın biliş ve kültürle ilgili işlevleri. P. Boyer ve J. V. Wertsch (Ed.), Zihinde ve kültürde bellek içinde (Y. Aşçı Dalar, Çev., s. 5–36). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. Braun, V., Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
5. Cao, F., Park, S., Pauli, J. L., Seo, E. Y., Nguyen, A. D., Palmiter, R. D. (2025). Gustatory thalamic neurons mediate aversive behaviors. Nature Communications, 16, 8517. https://doi.org/10.1038/s41467-025-63464-5
6. Denzin, N. K., Lincoln, Y. S. (1995). Transforming qualitative research methods: Is it a revolution? Journal of Contemporary Ethnography, 24(3), 349–358. https://doi.org/10.1177/089124195024003006
7. Dervişoğlu Akpınar, H. (2017). İç göç ve aile bağlamında kadınların iyi oluş ve dayanıklılığı (Tez No. 491246) [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
8. Durukan, A. (2021). Evin tadı: Erzincan’dan İstanbul’a göç. Antropoloji, (42), 11–18. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.985432

9. Durukan, A. ve Türker, B. (2021). Gıda hafızasının farklı yaş gruplarında incelenmesi. Al-Farabi International Journal on Social Sciences, 6(1), 1–9. https://izlik.org/JA62XL94FP
10. Gottfried, J. A. (2011). Neurobiology of Sensation and Reward. CRC Press.
11. Guest, G., Bunce, A., Johnson, L. (2006). How many interviews are enough?: An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
12. Herz, R. S. (2016). The role of odor-evoked memory in psychological and physiological health. Brain Sciences, 6(3), 22. https://doi.org/10.3390/brainsci6030022
13. Herz, R. S., Cupchik, G. C. (1995). The emotional distinctiveness of odor-evoked memories. Chemical Senses, 20(5), 517–528. https://doi.org/10.1093/chemse/20.5.517
14. Holtzman, J. D. (2006). Food and memory. Annual Review of Anthropology, 35, 361–378. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.35.081705.123220
15. Işkın, M. (2021). Göç–kültür etkileşiminde kadının rolü: Mutfak kültürü bağlamında bir araştırma. Oltu Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 258–274. https://izlik.org/JA99CR37SP
16. Kıran, F. (2023). Gurbetin aradığı memleket: Âşık Mürsel Sinan’ın şiirlerinde yemek unsurları üzerine bir inceleme. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 8(1), 15–24. https://doi.org/10.58648/inciss.1269298
17. Kırmızıkuşak, D., Aksoy, M. (2021). Geleneksel ailede yemek ve güç ilişkisi. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 4(2), 183–198. https://doi.org/10.33083/joghat.2021.67
18. Koster, M., Prescott, J., Köster, E. (2004). Incidental learning and memory for three basic tastes in food. Chemical Senses, 29(5), 441–453. https://doi.org/10.1093/chemse/bjh047
19. Lupton, D. (1996). Food, the body and the self. Sage.
20. Miles, M. B., Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. baskı). Sage.
21. Mojet, J., Köster, E. P. (2005). Sensory memory and food texture. Food Quality and Preference, 16(3), 251–266. https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2004.04.017
22. Orwell, G. (2022). 1984 (S. B. Yılmaz, Çev.). Kapra Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 1949)
23. Otay Demir, F. (2008). Pazarlamanın nostaljik oyunu: Retro markalama. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (33), 29–41. https://izlik.org/JA34YP52ZX
24. Özgüneş, R. E. (2020). Geçmişe özlemi lezzetlerde yaşamak: Gastronostalji. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 5(1), 60–75. https://doi.org/10.37847/tdtad.757018
25. Özgüneş, R. E., Bozok, D. (2022). Lezzetin nostaljisi: Yiyecek ve bellek ilişkisi üzerine. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 10(4), 3213–3228. https://doi.org/10.21325/jotags.2022.1138
26. Proust, M. (2021). Kayıp zamanın izinde: Swann’ların tarafı (D. Atamer, Çev.). Mirhan Kitap. (Orijinal eserin basım tarihi 1913).
27. Reid, C. A., Green, J. D., Wildschut, T., Sedikides, C. (2015). Scent-evoked nostalgia. Memory, 23(2), 157-166. https://doi.org/10.1080/09658211.2013.876048
28. Richardson, M. W. (2015). Savor the moment: The peculiar connection between taste and memory. https://www.brainfacts.org/thinking-sensing-and-behaving/learning-and-memory/2015/taste-and-memory adresinden 31.10.2025 tarihinde alınmıştır.
29. Rolls, E. T. (2015). Limbic systems for emotion and for memory, but no single limbic system. Cortex, 62, 119-157. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2013.12.005
30. Shepherd, G. M. (2013). Neurogastronomy: How the brain creates flavor and why it matters. Columbia University Press.
31. Simon, S. A., de Araujo, I. E., Gutierrez, R., Nicolelis, M. A. (2006). The neural mechanisms of gustation : A distributed processing code. Nature Reviews Neuroscience, 7(11), 890–901. https://doi.org/10.1038/nrn2006
32. Spence, C. (2012). Auditory contributions to flavour perception and feeding behaviour. Physiology & Behavior, 107(4), 505–515. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2012.04.022
33. Spence, C. (2015). Multisensory flavor perception. Cell, 161(1), 24–35. https://doi.org/10.1016/j.cell.2015.03.007
34. Spence, C., Shankar, M. U. (2010). The influence of auditory cues on the perception of, and responses to, food and drink. Journal of Sensory Studies, 25, 406–430. https://doi.org/10.1111/j.1745-459X.2009.00267.x
35. Stevenson, R. J. (2009). The psychology of flavour. Oxford University Press.
36. Sutton, D. E. (2001). Remembrance of repasts: An Anthropology of Food and Memory. Berg.
37. Stone, M. J., Migacz, S., Sthapit, E. (2022). Connections between culinary tourism experiences and memory. Journal of Hospitality & Tourism Research, 46(4), 797–807. https://doi.org/10.1177/1096348021994171
38. Verhagen, J. V., Engelen, L. (2006). The neurocognitive bases of human multimodal food perception: Sensory integration. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 30(5), 613–650. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2005.11.003
39. Willander, J., Larsson, M. (2006). Smell your way back to childhood: Autobiographical odor memory. Psychonomic Bulletin & Review, 13(2), 240–244. https://doi.org/10.3758/BF03193837
40. Yeomans, M. R., Chambers, L., Blumenthal, H., Blake, A. (2008). The role of expectancy in sensory and hedonic evaluation. Food Quality and Preference, 19(6), 565–573. https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2008.02.009
41. Zampini, M., Spence, C. (2005). The role of auditory cues in modulating the perceived crispness and staleness of potato chips. Journal of Sensory Studies, 19(5), 347–363. https://doi.org/10.1111/j.1745-459x.2004.080403.x