Türkçe Ad+Fiil Eşdizimliliklerinin Tarihî Sözlüğüne 16. Yüzyıl Çeviri Yazılı Metinlerinden Derlenen Katkılar

The paper presents nominal-verbal collocations extracted from ten 16th century transcription texts, as a contribution to a historical dictionary of Turkish collocations. Material from later centuries is more abundant; examples discussed here, though few, can nevertheless provide insights into the evolution of the language. The Turkish term eşdizimlilik can be ambiguous as it is used to describe both phrases whose meaning can be guessed from the component words, i.e. English collocations, and phrases with a new, figurative meaning – English idioms. Constructions with the verbs etmek and olmak, which function more as derivational suffixes than separate words, were excluded from the study. That said, the phrase boş ol- has been included here because the verb ol- seems to be on the border between derivation and phraseology as a result of the non-intuitive semantic evolution. The analyzed collocations have been adduced as they appear in the sources, without translating their meanings into Turkish. In order to show their possible pronunciations, the original orthography has been followed as closely as possible. An index of names occurring in the collocations has been appended at the end of the article. Overall, the study presents 78 collocations, not counting passive and imperative variants. The most frequently occurring verbs are, in order, gel-, ver-, and vur-.

Bu yazıda XVI. yüzyıla ait on transkripsiyonlu metinde geçen ad+fiil yapısındaki eşdizimlilikler, Türkçenin tarihî sözlüğüne katkı olmak üzere derlenmiştir. Daha sonraki yüzyıllara ait malzeme daha boldur. Bununla beraber, az da olsa tespit edilen örneklerden dilin gelişimine dair bazı bilgiler elde edilebilmektedir. Eşdizimlilik daima beraber kullanılagelen sözler öbeği anlamına gelmektedir. Böyle yapılar, anlamı bileşenlerinden çıkarılabilenler ve mecazi anlama geçmiş olanlar olmak üzere iki grupta incelenmektedir. Daha ziyade birer kelime türetme eki olarak işletilen etmek ve olmak fiilleri bu çalışmaya alınmamıştır. Diğer yandan, türetme ile deyim arasında bulunan boş ol- yapısı listeye dâhil edilmiştir. Derlenen eşdizimlilikler, bu çalışmada anlamları değiştirilmeden, Türkçeye çevrilmeden, kaynakta bulunduğu şekliyle kaydedilmiştir. Kayıtlar, mümkün olduğunca kaynaktaki imlaya yakın bir şekilde okunarak, kelimelerin muhtemel telaffuzlarının gösterilmesi amaçlanmıştır. Makalenin sonuna eşdizimliliklerde geçen adların dizini eklenmiştir. Çalışmada 78 eşdizimlilik yapısı kaydedilmiştir; bu sayıya fiillerin edilgen ve ettirgen şekilleri dâhil değildir. Taranan eserlerde en çok isimle eşdizimlilik yapısı oluşturanların, sırasıyla gel-, ver- ve vurfiillleri olduğu görülmektedir.