Türk Dillerinde -g- Ünsüzünün Erken Düşüşü

Öz

Bu çalışmada Türk dillerinde yastuk, batak, batuk gibi biçimbilimsel olarak sorunlu kabul edilen bazı sözcüklerin yeniden değerlendirildiği bir analiz sunulmaktadır. Önceki literatürde bu formlara yönelik önerilerin, özellikle anlam–biçim uyumsuzluğu ve ses değişimlerinin yeterince dikkate alınmaması nedeniyle yetersiz kaldığı görülmektedir. Örneğin yastuk kelimesinin yasta- fiiline -(O)k eki getirilerek türetildiği yönündeki varsayımın hem semantik hem morfolojik düzeyde sorunlar taşıdığı gösterilmiştir. Bunun yerine, bu formun yasta-gak (etken) ya da yasta-gOk (araç belirten) biçimlerinden türemiş olması gerektiği ileri sürülmektedir. Benzer biçimde batak kelimesinin iki farklı anlamda—‘bataklık’ ve ‘dalıcı kuş’—kullanıldığı ve her birinin ayrı kökenlerden türediği tespit edilmiştir. ‘Bataklık’ anlamı için bat-ïg+gak, ‘dalıcı kuş’ anlamı için ise bat-gak yapısının geçerli olduğu önerilmektedir. -g- ünsüzünün bazı türevlerde olağan dışı erken düşüş gösterdiği çeşitli tarihî örneklerle desteklenmiştir. Ayrıca kulak kelimesinin kökeni de yeniden ele alınarak, kul-gA+gAk biçimi önerilmiş ve bu öneri hem biçimbilimsel hem fonolojik varyantlar üzerinden gerekçelendirilmiştir. Sonuç olarak erken dönem Türkçeye ait bazı yapıların önceki analizlere göre daha karmaşık ancak daha tutarlı bir biçimde açıklanabileceği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• dil tarihi
• biçimbilim
• karşılaştırmalı dilbilim
• yapısal analiz

Elisions of -g- at an Unusually Early Date in Turkic

Öz

This study presents a re-evaluation of certain morphologically problematic words in Turkic languages, such as yastuk, batak, and batuk. It is observed that previous analyses have remained insufficient due to an underestimation of both semantic structure and phonological development. The conventional derivation of yastuk from yasta- with the suffix -(O)k is shown to be problematic on semantic and morphological grounds. Instead, it is proposed that the form derives either from yasta-gak (agentive) or yasta-gOk (instrumental), both of which align more consistently with expected functional roles. Similarly, batak is identified as polysemous, appearing both in the sense of ‘bog’ and ‘diving bird’, and it is demonstrated that these meanings arise from distinct morphological processes. The former is traced to bat-ïg+gak, indicating resemblance to a sinking place, while the latter is derived from bat-gak, with agentive semantics. The early elision of -g- in some derivations is discussed, with reference to multiple historical attestations, and is argued to be phonologically regular within specific contexts. Additionally, the origin of kulak (‘ear’) is reassessed, and the form kul-gA+gAk is proposed, justified through its morphological consistency and phonological variants. It is concluded that several Early Turkic word forms can be more adequately explained when morphological complexity and diachronic sound change are jointly taken into account.

Anahtar Kelimeler

• historical linguistics
• morphology
• comparative linguistics

Kaynakça

1. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon.
2. Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon. Wiesbaden: Harrassowitz. 2 vols.
3. Işık, M. (2021). The animal names in the Book of Leviticus of the Gözleve Bible (1841). Part II: Bird species. Acta Orientalia 74.2: 345-372. DOI: 10.1556/062.2021.00017
4. Stachowski, M. (2010a): Türkisch kulak ‘Ohr’, kul ‘Sklave’, kulun ‘Fohlen’. In Elżbieta Mańczak-Wohlfeld & Barbara Podolak (eds.): Studies on the Turkic World [= Fs S. Stachowski], 233–239.
 Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.