SÖZLÜ KÜLTÜR PARADİGMASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Sayı: 22, 49 - 72, 30.06.2025

Mehmet Emin Bars

Öz

Halk bilimi ürünleri sözlü, yazılı ve elektronik olmak üzere üç farklı kültür ortamında yaratılıp yaşatılmaktadır. Bir ürünün meydana geldiği kültür ortamı onun yapısını, içeriğini, işlevini doğrudan etkiler. Bu bakımdan bir ürünün doğru biçimde anlaşılıp değerlendirilmesi için öncelikle yaratım ortamı bilinmelidir. Her kültür ortamı bir paradigmaya dayanır. Bir ürünün yaratım ve aktarım koşulları dayandığı temel paradigmaya göre şekillenir. Bir ürünün dayandığı kültür paradigmasının bilinmesi ürünlerin yaratım, üretim, aktarım, değişim koşullarının bilinmesine ve buna göre sağlıklı incelemelerin yapılmasına olanak sağlar. Bu çalışmada sözlü kültürün dayandığı temel paradigma belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışma bir araştırma niteliğinden çok derleme özelliği taşımaktadır. Başta Walter J. Ong olmak üzere Jan Assmann, Paul Connerton, Claude Levi-Strauss, Marshall McLuhan, Neil Postman, Barry Sanders gibi araştırmacıların sözlü, yazılı ve elektronik kültür ortamlarına dair düşüncelerine dayanılarak sözlü kültür ortamının temel nitelikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bakımdan çalışma yeni bir şeyler söylemek iddiasında değildir. Sözlü kültür paradigması ile ilgili düşünceleri bir araya getiren bu çalışma okumama, okuduğunu doğru anlamama, elektronik dünyada kaybolma, şiddetin artışı gibi bugün yazılı ve elektronik kültür ortamlarında ortaya çıkan pek çok problemin çözümü üzerinde yeniden düşünmemizi sağlayacaktır. Çünkü sözlü kültür sürecinin bilinmemesi/yaşanmaması diğer kültür ortamlarında da çeşitli sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bir toplumun okuryazarlığı benimsemesi, teknolojik kültür unsurlarını anlaması ve bunları etkin ve verimli şekilde kullanabilmesi sözlü geleneği sağlıklı biçimde yaşamasına bağlıdır.

Anahtar Kelimeler

Sözlü kültür , paradigma , bellek , toplumsal kimlik

Kaynakça

• Abdullayev, K. (1995). Gizli Dede Korkut. (Türkiye Türkçesine akt. K. Üstünova). Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları.
• Aksoy Sheridan, R. A. (2008). Sözlü formül kuramı ışığında Dede Korkut kitabı’na bakış. Millî Folklor, 79, 21-32.
• Aksoy Sheridan, R. A. (2011). Türk halk şiirini sözlü formül kuramı bağlamında incelemek. Millî Folklor, 90, 70-77.
• Assmann, J. (2022). Kültürel bellek -eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik-. (çev. A. Tekin). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Baş, B. (2011). Sözlü ve yazılı kültür ilişkileri çerçevesinde konuşma ve yazma becerilerine bir bakış. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29, 109-117.
• Başgöz, İ. (1998). Dede Korkut destanında epitetler. (çev. N. Özdemir). Millî Folklor, 37, 23-35.
• Ben-Amos, D. (2006). Şartlar ve çevre içinde folklorun bir tanımına doğru. (çev. M. Ekici). Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1. (haz. M. Ö. Oğuz vd.). Ankara: Geleneksel Yayınları, 27-39.
• Connerton, P. (2014). Toplumlar nasıl anımsar?. (çev. A. Şenel). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2002). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Daşdemir, İ. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Duymaz, A. (2016). Sözün yazılaşması yazının sözleşmesi: cönkler. Millî Folklor, 111, 14-27.
• Düzgün, D. (2022). Üretim, icra ve aktarım ortamları bakımından sözlü ve yazılı kültür. Culture and Civilization, 1/3, 1-5.
• Erdal, T. (2014). Sözlü kültür ve yazılı kültür bağlamında cönk ve mecmûalarda Fuzûlî mahlaslı şiirler. Millî Folklor, 102, 17-28.
• Erdal, T. (2016). Cönklerde sözlü kültür etkisi. Millî Folklor, 111, 52-65.
• Gün, F. (2022). Hemedan âşıklık geleneğinde cönkler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 4, 1244-1264.
• Kanca, E. (2020). Sözlü kültür ve yazı takıntısı. Journal of Awareness, 5/4, 535-545.
• Kuhn, T. S. (2017). Bilimsel devrimlerin yapısı. (çev. N. Kuyaş). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
• Levi-Strauss, C. (2020). Yaban düşünce. (çev. T. Yücel). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• McLuhan, M. (2022). Gutenberg galaksisi: tipografik insanın oluşumu. (çev. G. Ç. Güven). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ong, W. J. (2012). Sözlü ve yazılı kültür -sözün teknolojileşmesi-. (çev. S. P. Banon). İstanbul: Metis Yayınları.
• Postman, N. (2018). Televizyon: öldüren eğlence -gösteri çağında kamusal söylem-”. (çev. O. Akınhay). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Sanders, B. (2020). Öküzün a’sı -elektronik çağda yazılı kültürün çöküşü ve şiddetin yükselişi-. (çev. Ş. Tahir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Şahin, Ç. (2022). Veri toplama teknikleri. Bilimsel araştırma yöntemleri. (ed. R. Y. Kıncal). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 125-182.
• URL-1: https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 22.12.2023).