Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması

Fatma Zehra Çalışkan; İlke Çalışkan

doi:10.51460/baebd.1608723

Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması

Öz

Bu çalışmanın amacı Türkiye’de 2000-2022 yılları arasında ortaokul öğrencileri ve fen bilimleri öğretmeni adayları ile yapılan çevreye yönelik ön test-son test kontrol gruplu deneysel araştırmaların içerik analizini yaparak eğilimlerini belirlemektir. Araştırma nitel araştırma yöntemine ait doküman incelemesi modelinde gerçekleşmiştir. Araştırmada amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. 148 araştırmaya ulaşılmıştır. Bu araştırmaların, yayın yılı, türü, dili, çalışma grubunun türü, çalışma grubunun sınıf seviyesi, bağımlı değişkeni, uygulama süresi, deney grubunda etkisi araştırılan öğretim yöntem ve yaklaşımları, okul dışı öğrenme ortamının kullanılma durumu, işbirliğiyle öğrenme yönteminin kullanılma durumu, araştırmanın yapıldığı ülke, araştırma Türkiye’de yapılıyorsa araştırmanın yapıldığı coğrafi bölge, araştırma Türkiye’de yapılıyorsa araştırmada kullanılan öğretim programı, araştırmanın yapıldığı eğitim-öğretim yılı, ölçme aracının yapısı, geliştirilmesi, uygulayıcı etkisi, öğretmen etkisi, deney ve kontrol gruplarının belirlenme yöntemi ve pilot uygulama yapılma durumu incelenmiştir. Elde edilen verilere göre 2000-2022 yılları arasında yapılan çevre eğitimi araştırmalarında, daha erişilebilir olmaları nedeniyle öğrencilerin tercih edildiği, öğretmen adayları ile yapılan çalışmalarda ise özellikle 1. ve 4. sınıf öğretmen adaylarının daha az tercih edildiği tespit edilmiştir. Araştırmaların büyük bir kısmında işbirlikçi öğrenme yöntemlerinin kullanıldığı, ancak bazı çalışmalarda eksik bilgi sunulduğu ve pilot çalışmaların yapılmadığı gözlemlenmiştir. Ayrıca, çevre okuryazarlığı gibi konularda alan yazında boşluklar bulunduğu ve bu konuda daha fazla araştırma yapılması gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Aikens, K., McKenzie, M. ve Vaughter, P. (2016). Environmental and sustainability education policy research: a systematic review of methodological and thematic trends. Environmental Education Research, 22(3), 333–359. https://doi.org/10.1080/13504622.2015.1135418
Akyüz, E. (2020). Çevre biliminin abc'si yeni başlayanlar için çevre sorunları ve politikaları. Seçkin Yayıncılık.
Ardoin, N. M. ve Bowers, A. W. (2020). Early childhood environmental education: A systematic review of the research literature. Educational Research Review, 31, 100353. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2020.100353
Arık, S. ve Yılmaz, M. (2020). Çevre akademik başarısı ve çevreye yönelik tutumla ilgili deneysel çalışmaların sistematik alanyazın incelemesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 9(2), 494-535. http://dx.doi.org/10.30703/cije.624562
Bahar, M. ve Kiras, B. (2017). Türkiye’de yayımlanan çevre eğitimi konulu makale ve tezlerin genel analizi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17 (4), 1702-1720.
Candan Helvacı, S. ve Erten, S. (2022). Öğretmen adayları için çevre dostu birey etkinlikleri (1.baskı). Pegem Akademi.
Candaş, Z. ve Karataş, A. (2017). Türkiye’de 1996–2016 yılları arasında çevre eğitimi alanında yapılan çalışmaların içerik analizi. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 5(2), 143-159.
Cansaran, A. ve Yıldırım, C. (2021). Çevre bilimi ile ilgili başlıca terimler ve kavramlar. O. Bozkurt (Ed.). Çevre eğitimi (6.baskı, s. 2-15) içinde. Pegem Akademi.

Cooper, H. (2017). Research synthesis and meta-analysis: A step-by-step approach (5th ed.). Sage Publications.
Çakırlar Altuntaş, E. ve Turan, S. L. (2016). Çevre eğitiminde 2010-2015 yılları arasında yapılan araştırmalar ve eğilimler. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 3(2), 1-14.
De Haan, G. (1996). Umweltbewusstsein. Denken und handeln in umweltkriesen. Opladen.
Erdoğan, M., Marcinkowski, T. ve Ok, A. (2009). Content analysis of selected features of K‐8 environmental education research studies in Turkey, 1997–2007. Environmental Education Research, 15(5), 525-548.
Erten, S. (2012). Türk ve Azeri öğretmen adaylarında çevre bilinci. Eğitim ve Bilim, 37(166), 88-100.
Fang, W., Hassan, A. ve LePage, B. (2023). The living environmental education: sound science toward a cleaner, safer and healthier future. Springer.
Frick, J., Kaiser, F.G. ve Wilson, M., 2004. Environmental knowledge and conservation behavior: exploring prevalence and structure in a representative sample. Personality and Individual Differences, 37(8), 1597–1613. https://doi.org/10.1016/j.paid.2004.02.015 Gülersoy, A. E., Yener, H., Turgut, T., Özşahin, D. M. ve Açıkgöz, D. A. (2021). Kaos çağında ideal bir çevre eğitimi politikası için bazı öneriler. Turkish Studies, 16(5), 1495-1552. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.52102
Güneş, A. M. (2021). Çevre hukukun temel ilkeleri. Türk çevre hukuku ve politikaları: Dünden bugüne ve geleceğe. Z. Savaşan ve H. Ünay (Editörler), Çevre ve kent hukuku (s. 17-46) içinde. Seçkin Yayıncılık.
Güven, E., Kaplan, Z., Varinlioğlu, S., Sungur, K., Gül, K. S., Hamalosmanoğlu, M. ve Bozkurt, O. (2014). Çevre eğitimi alanındaki çalışmaların incelenmesi: Türkiye’de mevcut durum. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 8(2), 1-18.
Handayani, W., Ariescy, R. A., Cahya, F. C., et al. (2021). Literature review: environmental awareness and proenvironmental behavior. 5th International Seminar of Research Month 2020. NST Proceedings. pages 170-173. doi:10.11594/ nstp.2021.0925
Husamah, H., Suwono, H., Nur, H. ve Dharmawan, A. (2022). Environmental education research in Indonesian Scopus Indexed Journal: A Systematic literature review. Journal of Biological Education Indonesia. Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia, 8(2), 105-120.
Kaiser, F.G. ve Fuhrer, U. (2003). Ecological behaviours dependency on different forms of knowledge. Applied Psychology, 52, 598–613. https://doi.org/10.1111/1464-0597.00153
Kahyaoğlu, M. (2016). Türkiye’de çevre eğitimi üzerine yapılan araştırmalar: Bir içerik analizi çalışması. Marmara Coğrafya Dergisi, (34), 50-60.
Kalkan, Ö. ve Tunç, T. (2020). Cumhuriyetten günümüze ortaokul fen dersleri öğretim programlarında yer alan fizik konularının karşılaştırılmalı incelenmesi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(2), 294–326.
Karakoyun, N. ve Uzun, N. (2022). 2011-2022 yılları arasında çevre Eğitimi ile ilgili yayımlanan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(1), 51-65. https://doi.org/10.47479/ihead.1111586
Lazol, İ., Muğal, E. ve Yücel, Y. (2008). Sürdürülebilir bir çevre için çevre muhasebesi ve KOBİ’lere yönelik bir araştırma. Muhasebe Ve Finansman Dergisi, (38), 56-69.
Lin, T-C., Lin, T-J., ve Tsai, C-C. (2014). Research trends in Science Education from 2008 to 2012: A systematic content analysis of publications in selected journals. International Journal of Science Education, 36(8), 1346-1372.
Lynn, P. (2014). Distinguishing dimensions of pro-environmental behaviour. (University of Essex, England; E.S.R.C economic and Social Research Council) ISER Working Paper Series pp 2014-19.
Masalimova, A. R., Krokhina, J. A., Sokolova, N. L., Melnik, M. V., Kutepova, O. S. ve Duran, M. (2023). Trends in environmental education: A systematic review. EURASIA Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 19(2), 1-8. https://doi.org/10.29333/ejmste/12952
Mkumbachi, L. R., Astina, I. K. ve Handoyo, B. (2020). Environmental awareness and pro-environmental behavior: A case of university students in Malang City. Jurnal Pendidikan Geografi, 25(2), 118-125.
North American Association for Environmental Education (Naaee). https://naaee.org/about/ee adresinden 24/05/2024 tarihinde erişildi.
Sönmez, D., Hastürk, G. H. ve Ballıel Ünal, B. (2022). Türkiye’de eğitim ve öğretim alanında çevre eğitimi ile ilgili doktora tezlerinin incelenmesi. Tarih Okulu Dergisi, 15(56), 298-321.
Sözbilir, Ö., Gül, Ş. Okçu, B., Yazıcı, F., Kızılaslan, A., Zorluoğlu, S. L., Atilla, G. (2015). Görme yetersizliği olan öğrencilere yönelik fen eğitimi araştırmalarında eğilimler. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 218-241.
Takala, M. (1991). Environmental awareness and human activity. International Journal of Psychology, 26(5), 585–597. https://doi.org/10.1080/00207599108247146
Teksöz, G. (2020). Çevre eğitiminden sürdürülebilir kalkınma için eğitime:Tarihçe ve gündem. R. Olgan (Ed.), Erken çocukluk döneninde çevre eğitimi (1.baskı, s.2-17) içinde. Pegem Akademi.
UNESCO. (1978). Final report: Intergovernmental conference on environmental education. Paris, France: Author https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000032763
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9.Baskı). Seçkin Yayınları.
Yılmaz, Ş., Aydın, F. ve Bahar, M. (2015). 1992-2011 yılları arasında çevre eğitimi ile ilgili yayımlanan yüksek lisans ve doktora tezlerindeki genel yönelimlerin belirlenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (19), 383-413. https://doi.org/10.14520/adyusbd.33216

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Eğitimi ve Programlarının Geliştirilmesi

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Fatma Zehra Çalışkan ^*
0000-0002-2137-7777
Türkiye

İlke Çalışkan
0000-0003-4413-8514
Türkiye

Erken Görünüm Tarihi

20 Nisan 2025

Yayımlanma Tarihi

28 Nisan 2025

Gönderilme Tarihi

27 Aralık 2024

Kabul Tarihi

14 Nisan 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 16 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.51460/baebd.1608723

IZ

https://izlik.org/JA32KR72TJ

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Çalışkan, F. Z., & Çalışkan, İ. (2025). Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 1795-1824. https://doi.org/10.51460/baebd.1608723

AMA

1.Çalışkan FZ, Çalışkan İ. Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması. BAEBD. 2025;16(1):1795-1824. doi:10.51460/baebd.1608723

Chicago

Çalışkan, Fatma Zehra, ve İlke Çalışkan. 2025. “Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması”. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi 16 (1): 1795-1824. https://doi.org/10.51460/baebd.1608723.

EndNote

Çalışkan FZ, Çalışkan İ (01 Nisan 2025) Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi 16 1 1795–1824.

IEEE

[1]F. Z. Çalışkan ve İ. Çalışkan, “Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması”, BAEBD, c. 16, sy 1, ss. 1795–1824, Nis. 2025, doi: 10.51460/baebd.1608723.

ISNAD

Çalışkan, Fatma Zehra - Çalışkan, İlke. “Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması”. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi 16/1 (01 Nisan 2025): 1795-1824. https://doi.org/10.51460/baebd.1608723.

JAMA

1.Çalışkan FZ, Çalışkan İ. Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması. BAEBD. 2025;16:1795–1824.

MLA

Çalışkan, Fatma Zehra, ve İlke Çalışkan. “Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması”. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, c. 16, sy 1, Nisan 2025, ss. 1795-24, doi:10.51460/baebd.1608723.

Vancouver

1.Fatma Zehra Çalışkan, İlke Çalışkan. Fen Eğitimi Bağlamında Çevreye Yönelik Deneysel Araştırmaların Sistematik Derleme Çalışması. BAEBD. 01 Nisan 2025;16(1):1795-824. doi:10.51460/baebd.1608723