Özel Yetenekli Ergenlerde Duygusal Aleksitimi ve İrritabilite: Duygu Gelişimini Destekleme Programının Etkililiği

Öz

Özel yetenekli ergenler duygusal, sosyal ve davranışsal yönden sorun yaşama açısından risk altında kabul edilmektedir. Bu durum özellikle duygusal, sosyal, cinsel ve davranışsal gelişimin kritik olarak yaşandığı gelişim evresi olan ergenlik dönemindeki bireyler için daha kritik bir konudur. Bu bağlamda özel yetenekli ergenlerin duygusal gelişimlerinin ve duygusal problemlerinin incelenmesi önemli görülmektedir. Buradan hareketle mevcut araştırmada özel yetenekli ergenlere yönelik uygulanan yedi oturumluk duygu gelişimini destekleme programının duygusal aleksitimi ve irritabilite düzeyleri üzerindeki etkisini incelemek amaçlanmıştır. Araştırma ön test ve son teste dayalı tek gruplu deneysel desen ile yürütülmüştür Araştırmanın bulgularına göre duygusal aleksitimi toplam puanı, duyguları açıklama güçlüğü ve dışsal yönelimli düşünme alt boyutlarındaki düşüş istatistiksel olarak anlamlı değildir. Ancak duyguları tanımlama güçlüğü boyutu ve duygusal irritabilite düzeyindeki değişim anlamlıdır Özetle araştırmanın sonucuna göre duygu gelişimini destekleme programının deney grubundaki özel yetenekli öğrencilerin duygusal aleksitimi ve irritabilite düzeylerini azaltmada etkili olduğu bulunmuştur. Uygulanan duygu gelişimini destekleme programı ile öğrencilerin duygularını tanımaları, duygu, düşünce ve davranışları arasındaki ilişkiyi keşfetmeleri, duygularını ifade etme ve kabul etme becerisi kazanmaları, duygusal farkındalık edinmeleri, duygusal esneklik ve uyum becerisi kazanmaları ve problemler sonucu ortaya çıkan duygularla başa çıkma becerisi geliştirmeleri amaçlanmıştır. Araştırmaya dört kız dört erkek olmak üzere toplam sekiz ergenlik dönemindeki özel yetenekli öğrenci katılmıştır. Yaşları 13 ile 15 arasında değişen katılımcıların beşi genel yetenek, üçü özel yetenek (resim) alanında öğrenim görmektedir. Veri toplama aracı olarak Çocuklar için Aleksitimi Ölçeği ve Duygusal Reaktivite İndeksi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Özel yetenekli ergen
• Duygu gelişimi
• Duygusal aleksitimi
• Duygusal irritabilite

The Emotional Alexithymia and Irritability in Gifted Adolescents: The Effect of an Emotional Development Support Program

Öz

Gifted adolescents are considered to be at risk in terms of experiencing emotional, social and behavioral problems This problem is especially critical for individuals in adolescence, which is the developmental stage when emotional, social, sexual and behavioral development is critical. In this context, it is considered important to examine the emotional development and emotional problems of gifted adolescents. Based on this, the current study aimed to examine the effects of the emotional development support program with seven-session on gifted adolescents. The study was conducted with a single-group experimental design for pre-test and post-test. The emotional development support program aimed to help students identify their emotions, discover the relationship between emotions, thoughts and behaviors, gain the ability to express and accept their emotions, gain emotional awareness, gain emotional flexibility and adaptation skills, and develop the ability to cope with emotions that arise as a result of problems. A total of eight students, four girls and four boys, participated in the study. The ages of the participants range from 13 to 15, and five of the participants are studying in the field of general ability and three are studying in the field of special ability (painting). The Alexithymia Scale for Children and the Affective Reactivity Index were used as data collection tools. According to the findings of the study, the decrease in the emotional alexithymia total score, difficulty explaining emotions and externally oriented thinking sub-dimensions is not statistically significant. However, the change in the difficulty identifying emotions dimension and emotional irritability level is significant. In summary, according to the results of the study, the emotional development support program was found to be effective in reducing the emotional alexithymia and irritability levels of the gifted students in the experimental group.

Anahtar Kelimeler

• Gifted adolescent
• Emotional development
• Emotional alexithymia
• Emotional irritability

Kaynakça

1. Akarsu, Ö., ve Mutlu, B. (2017). Üstün yetenekli çocukları anlamak: Çocukların sosyal ve duygusal sorunları. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 7(2), 112-116.
2. Akdeniz, H., ve Alpan, G. (2022). Özel yetenekli öğrencilerde duygusal zekânın incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 51(235), 1901-1916. https://doi.org/10.37669/milliegitim.910546
3. American Psychiatric Association (APA) (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5. Baskı). Washington.
4. Bağcı, S.,ve Tunç, E. (2019, Ekim). Bilim ve sanat merkezine devam eden öğrenciler ile üstün yetenek tanısı almayan öğrencilerin duygu regülasyonlarının karşılaştırılması. 21. Uluslararası Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi.
5. Bayrı, H., ve Özdemir, H. P. (2022). Özel yetenekli öğrencilerin duygusal tepkisellik, öz-yeterlik ve psikolojik kırılganlık düzeylerinin incelenmesi: Bir karma yöntem çalışması. Electronic Journal of Social Sciences, 21(81), 1-20. https://doi.org/10.17755/esosder.878181
6. Bolat, H., ve Tanrıseven, I. (2024). Özel yetenekli öğrencilerin eleştirel düşünmenin duyuşsal stratejilerini kullanmalarına yönelik görüşleri. The Journal of International Educational Sciences, (23), 23-40.
7. Botella, M., Zenasni, F., ve Lubart, T. (2011). Alexithymia and affect intensity of art students. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 5(3), 251-257. https://doi.org/10.1037/a0022311
8. Brotman, M. A., Kircanski, K., Stringaris, A., Pine, D. S., ve Leibenluft, E. (2017). Irritability in youths: A translational model. American Journal of Psychiatry, 174(6), 520-532.https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16070839

9. Büyüköztürk, Ş. (2024). Deneysel desenler öntest-sontest kontrol grubu desen ve veri analizi (10. Baskı) Pegem Akademi.
10. Büyüköztürk, Ş., Kılıç, E., Karadeniz, Ş., ve Karataş, S. (2004). Sınıf içi öğretmen davranışları ölçeğinin geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik analizleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 38(38), 212-239.
11. Can, A. (2017). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi. Pegem Akademi.
12. Casino García, A. M., Llinares Insa, L. I., Guillén Martín, V. M., ve Ibáñez García, A. (2024). Giftedness and family well-being: The role of emotional intelligence, perceived social support and stress. Psicothema, 36(3), 277-286. https://doi.org/10.7334/psicothema2023.401
13. Copeland, W. E., Brotman, M. A., ve Costello, E. J. (2015). Normative irritability in youth: developmental findings from the Great Smoky Mountains Study. Journal of the American Academy of Child ve Adolescent Psychiatry, 54(8), 635-642.https://doi.org/10.1016/j.jaac.2015.05.008
14. Çelikten, Y. (2017). Üstün yetenekli çocuklar ve BİLSEM. Turkish Journal of Educational Studies, 4(3), 87-104.
15. Çingöl, N., Zengin, S., Karakaş, M., ve Çelebi, E. (2023). Online İntörnlük Stajının Hemşirelik Öğrencilerinin Duygusal Zeka Düzeylerine Etkisi: Tek Gruplu Yarı Deneysel Çalışma. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 12(4), 1817-1826.
16. Çitil, M., ve Ataman, A. (2018). İlköğretim çağındaki üstün yetenekli öğrencilerin davranışsal özelliklerinin eğitim ortamlarına yansıması ve ortaya çıkabilecek sorunlar. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(1), 185-231.
17. Demir, V., ve Gündoğan, N. (2018). Bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi programının üniversite öğrencilerinin duygu düzenleme güçlüklerini azaltmadaki etkisi. Ege Eğitim Dergisi, 19(1), 46-66. https://doi.org/10.12984/egeefd.332844
18. Dickstein, D. P. (2016). Mechanisms distinguishing irritability in children and adolescents. American Journal of Psychiatry, 173(7), 653-654. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16040429
19. Doğan, S., ve Kesici, Ş. (2015). Üstün yetenekli öğrencilerin psikolojik ihtiyaçlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi. Türkiye Sosyal Politika ve Çalışma Hayatı Araştırmaları Dergisi, 5(8), 45-81.
20. Eren, F., Çete, A. Ö., Avcil, S., ve Baykara, B. (2018). Emotional and behavioral characteristics of gifted children and their families. Archives of Neuropsychiatry, 55(2), 105. https://doi.org/10.5152/npa.2017.12731
21. Evans, S. C., ve Santucci, L. (2021). A modular, transdiagnostic approach to treating severe irritability in children and adolescents. Child and Adolescent Psychiatric Clinics, 30(3), 623-636.https://doi.org/10.1016/j.chc.2021.04.011
22. Evans, S. C., Burke, J. D., Roberts, M. C., Fite, P. J., Lochman, J. E., de la Peña, F. R., ve Reed, G. M. (2017). Irritability in child and adolescent psychopathology: An integrative review for ICD-11. Clinical Psychology Review, 53, 29-45.http://dx.doi.org/10.1016/j.cpr.2017.01.004
23. Farina, E., Pepe, A., Ornaghi, V., ve Cavioni, V. (2021). Trait emotional intelligence and school burnout discriminate between high and low alexithymic profiles: A study with female adolescents. Frontiers in Psychology, 12, 645215.https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.645215
24. Girgin, D., ve Şahin, Ç. (2019). Üstün yetenekli öğrencilerin “ben……olsaydım” etkinliğine yönelik görüşleri. Gazi Eğitim Bilimleri Dergisi, 5, 177-195. https://dx.doi.org/10.30855/gjes.2019.os.01.010
25. Guzick, A. G., Geller, D. A., Small, B. J., Murphy, T. K., Wilhelm, S., ve Storch, E. A. (2021). Irritability in children and adolescents with OCD. Behavior Therapy, 52(4), 883-896.https://doi.org/10.1016/j.beth.2020.11.001
26. Kanada Psikoloji Birliği (KPB) (2024). “Psychology Works” fact sheet: Giftedness in children and youth. https://cpa.ca/psychology-works-fact-sheet-giftedness-in-children-and-youth/
27. Kaymakcı, G., ve Aybar, M. A. (2023). Özel yetenekli öğrencilerin duygusal tepkisellik, öz-yeterlik ve psikolojik kırılganlıklarının incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (57), 2153-2175.https://doi.org/10.53444/deubefd.1328900
28. Koca, D. (2019). Üstün yetenekli ergenlerde öz yeterlik ve iyi oluş: duygu düzenlemenin aracı rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
29. Koçak, R., ve İçmenoğlu, E. (2012). Üstün Yetenekli Öğrencilerin Duygusal Zekâ ve Yaratıcılık Düzeylerinin Yaşam Doyumlarını Yordayıcı Rolü. Turkish Psychological Counseling ve Guidance Journal, 4(37), 73-85.
30. Köksal, A. (2007). Üstün zekalı çocuklarda duygusal zekayı geliştirmeye dönük program geliştirme çalışması [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
31. Krieger, F. V., Leibenluft, E., Stringaris, A., ve Polanczyk, G. V. (2013). Irritability in children and adolescents: past concepts, current debates, and future opportunities. Brazilian Journal of Psychiatry, 35, 32-39.https://doi.org/10.1590/1516-4446-2013-S107
32. Kurnaz, A., ve Ekici, S. G. (2020). BİLSEM tanılama sürecinde kullanılan zeka testlerinin psikolojik danışmanların ve BİLSEM öğretmenlerinin görüşlerine göre değerlendirilmesi. Çocuk ve Medeniyet, 5 (10), 365-399. https://doi.org/10.47646/CMD.2020.177
33. Kurt, T. (2018). Bibliyoterapi yönteminin üstün zekâlı ve yetenekli çocukların empati düzeyine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bahçeşehir Üniversitesi.
34. Kutlu, A., ve Bedel, A. (2019). Çatışma Çözme Programının Ortaokul Öğrencilerinin Çatışma Çözüm Becerilerine, Sürekli Öfke ve Öfke İfade Tarzlarına Etkisi. Ilkogretim Online, 18(1), 97-111. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2019.527165
35. Larionov, P., ve Grechukha, I. (2020). The role of alexithymia and cognitive emotion regulation in the development of aggressive behavior in adolescents.Clinical Psychology and Special Education, 9(4), 57-98.
36. Leibenluft, E., ve Stoddard, J. (2013). The developmental psychopathology of irritability. Development and Psychopathology, 25(4pt2), 1473-1487.https://doi.org/10.1017/S0954579413000722
37. Leibenluft, E., Allen, L. E., Althoff, R. R., Brotman, M. A., Burke, J. D., Carlson, G. A., ... ve Stringaris, A. (2024). Irritability in youths: a critical integrative review. American Journal of Psychiatry, 181(4), 275-290.https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20230256 Milli Eğitim Bakanlığı (2013). Özel yetenekli bireylerin eğitimi strateji ve uygulama kılavuzu. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
38. Milli Eğitim Bakanlığı (2022). Bilim ve sanat merkezleri duygu gelişimini destekleme psikoeğitim programı. Özel Eğitim Ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
39. Mullet, D. R., ve Rinn, A. N. (2015). Giftedness and ADHD: Identification, misdiagnosis, and dual diagnosis. Roeper Review, 37(4), 195-207. http://dx.doi.org/10.1080/02783193.2015.1077910
40. Ogłodek, E. A. (2022). Alexithymia and emotional deficits related to posttraumatic stress disorder: an investigation of content and process disturbances. Case Reports in Psychiatry, 2022(1), 7760988.https://doi.org/10.1155/2022/7760988
41. Orri, M., Galera, C., Turecki, G., Boivin, M., Tremblay, R. E., Geoffroy, M. C., ve Côté, S. M. (2019). Pathways of association between childhood irritability and adolescent suicidality. Journal of the American Academy of Child ve Adolescent Psychiatry, 58(1), 99-107.https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.06.034
42. Özbay, Y., ve Palancı, M. (2011). Üstün yetenekli çocuk ve ergenlerin psikososyal özellikleri. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (22), 89-108.
43. Özbey, A., Sarıçam, H., ve Adam-Karduz, F.F. (2018). The examination of emotional intelligence, sense of community, perception of social values in gifted and talented students. Journal of Educational Sciences ve Psychology, 8, 64-79.
44. Robinson, N. M. (2008). The social world of gifted children and youth. (S. I. Pfeifer, Ed.) Handbook of giftedness in children psychoeducational theory, research, and best practices (ss. 33-53). Springer.
45. Sepahvand, E., Zakiei, A., Rafieian, K., Roumani, S., Komasi, S., ve Reshadat, S. (2015). The intervening role of alexithymia in the relationship between attachment styles and test anxiety among gifted high school students. Korean Journal of Family Medicine, 36(4), 174-179. http://dx.doi.org/10.4082/kjfm.2015.36.4.174
46. Sevgili-Koçak, S., ve Kan, A. (2019). Sosyal duygusal beceri, arkadaşlık niteliği ve yalnızlık düzeyi arasındaki ilişkilerin incelenmesi: özel yetenekli öğrenciler üzerine bir araştırma. Electronic Turkish Studies, 14(7), 3939-3952. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.38831
47. Sifneos, P. E. (1973). The prevalence of ‘alexithymic’characteristics in psychosomatic patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2-6), 255-262.https://doi.org/10.1159/000286529
48. Stringaris, A. (2011). Irritability in children and adolescents: a challenge for DSM-5. European Child ve Adolescent Psychiatry, 20, 61-66.https://doi.org/10.1007/s00787-010-0150-4
49. Sukhodolsky, D. G., Smith, S. D., McCauley, S. A., Ibrahim, K., ve Piasecka, J. B. (2016). Behavioral interventions for anger, irritability, and aggression in children and adolescents. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 26(1), 58-64.https://doi.org/10.1089/cap.2015.0120
50. Şimşek, M.,ve Karataş, İ. H. (2019). DEHB’li özel yetenekli çocukların yaşadığı sosyal-duygusal sorunlar ve çözüm yolları hakkında öğretmen görüşleri. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(2), 87-96. Taşdelen, A. S., ve Emir, S. (2022). Özel yetenekli öğrencilerde mükemmeliyetçilik ve duygusal zekâ: bir derleme çalışması. Milli Eğitim Özel Eğitim ve Rehberlik Dergisi, 2(3), 63-91.
51. Tazik, S. S., Golpayegani, F. H., Frouzanfar, A., ve Taheri, N. (2016). The Comparison of alexithymia and emotional creativity among gifted and normal female students. Empowering Exceptional Children, 7(3), 50-59.
52. Urben, S., Ochoa Williams, A., Ben Jemia, C., Rosselet Amoussou, J., Machado Lazaro, S., Giovannini, J., ve Mürner-Lavanchy, I. (2024). Understanding irritability through the lens of self-regulatory control processes in children and adolescents: a systematic review. European Child ve Adolescent Psychiatry, 1-13.https://doi.org/10.1007/s00787-024-02591-8
53. Uzun, K., ve Karataş, Z. (2023). Ergenlerin psikolojik zihinliliklerinin yordayıcıları olarak aleksitimi ve bilinçli farkındalık deneyimi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(4), 1797-1821.https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-909660
54. Vidal-Ribas, P., Brotman, M. A., Valdivieso, I., Leibenluft, E., ve Stringaris, A. (2016). The status of irritability in psychiatry: a conceptual and quantitative review. Journal of the American Academy of Child ve Adolescent Psychiatry, 55(7), 556-570.https://doi.org/10.1016/j.jaac.2016.04.014
55. Yavuz, M., Erdur, B., Işik, M., Boğday, H., Ince, H. E., Kök, Ö., ve Sönmez, A. Ö. (2019). Ergenlerde somatizasyonun aleksitimi ve ruhsal sorunlarla ilişkisinin incelenmesi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 20(3), 321-326.
56. Yıldız, M. (2021). Ruh sağlığını koruma ve önleme psikoeğitim programının ilkokul öğrencilerinin duygusal ve davranışsal sorunlarına etkisi. Hafıza, 3(2), 191-199.
57. Yılmaz, H., ve Talu, E. (2022). Ergenlerin Covid-19 pandemi stresi üzerine akış kuramına dayalı bir psiko-eğitim programı: Deneysel bir çalışma. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 6(2), 156-174.https://doi.org/10.32960/uead.1134581
58. Yiğit, S., ve Doğan, T. (2024). Investigation of psychometric and some demographic properties of “Emotion Regulation Scale for Children” in gifted students. Cukurova University Faculty of Education Journal, 53(2), 955-986.https://doi.org/10.14812/cuefd.1471710