Lise Öğrencilerinde Siber Zorbalık ve Dijital Ebeveynlik: Aile İlişkilerinin Dijital Dünyadaki Rolü

Öz

Bu araştırma, lise öğrencileri arasında yaygınlaşan siber zorbalık deneyimini ve ebeveynlerin dijital dünyada çocuklarıyla olan ilişkilerini yönlendiren dijital ebeveynlik uygulamalarının, bu tür olgular üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nicel araştırma desenlerinden betimsel ve ilişkisel tarama modelinde bir çalışmadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak Kişisel Bilgi Formu, Manap ve Durmuş’un (2020) geliştirdiği “Dijital Ebeveynlik Farkındalık Ölçeği (DEFÖ)” Hinduja ile Patchin’in (2009) oluşturduğu ve Özdemir ile Akar tarafından Türk kültürüne uyarlanan “Siber Zorbalık ve İnternet Saldırganlığını Tarama Ölçeği (SZISTÖ)” birlikte kullanılmıştır. Ebeveynlere ve öğrencilerine anket uygulanmıştır. Araştırmanın örneklemini 14-17 yaş arası 175 lise öğrencisi ve bu öğrencilerin ebeveynleri oluşturmaktadır. Örneklemde 350 kişi ile anket uygulaması yapılmıştır. Veriler SPSS programıyla analiz edilmiştir. Yapılan istatistiksel değerlendirmelerde Frekans Dağılımı, Korelasyon Analizi, Normallik testleri, T-Testi ve Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA), Schefee Testi analizleri kullanılmıştır. Araştırmanın sonucunda dijital ebeveynlik düzeyinin siber zorbalık durumunu etkilediği görülmüştür. Anne ve babaların, dijital ebeveynlik farkındalıkları orta düzey bulunmuştur. Ebeveynlerin yaşları ile dijital ebeveynlik pratikleri arasında anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Daha genç ebeveynler, teknolojiyi çocuklarıyla daha verimli kullanırken, daha yaşlı ebeveynlerin riskleri koruma oranları daha yüksektir. Öğrencilerin büyük kısmının hayatlarında en az bir defa siber zorbalığa uğradığı veya tanık olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Siber Zorbalık
• Dijital
• Ebeveynlik
• Lise Öğrencileri

Cyberbullying and Digital Parenting in High School Students: The Role of Family Relationships in the Digital World

Öz

This study aims to examine the experience of cyberbullying, which has become widespread among high school students, and the effects of digital parenting practices that guide parents' relationships with their children in the digital world on such phenomena. The research is a descriptive and relational screening model study from quantitative research designs. In the study, Personal Information Form, ‘Digital Parenting Awareness Scale (DPSAS)’ developed by Manap and Durmuş (2020) were used as data collection tools. The ‘Screening Scale for Cyberbullying and Internet Aggression (SZISTÖ)’ created by Hinduja and Patchin (2009) and adapted to Turkish culture by Özdemir and Akar was used together. Questionnaires were applied to parents and students. The sample of the study consisted of 175 high school students aged 14-17 and their parents. A survey was conducted with 350 people in the sample. The data were analysed with SPSS programme. Frequency Distribution, Correlation Analysis, Normality tests, T-Test and One-Way Analysis of Variance (ANOVA), Schefee Test analyses were used in statistical evaluations. As a result of the study, it was seen that the level of digital parenting affected the cyberbullying situation. The digital parenting awareness of mothers and fathers was found to be medium level. Significant relationships were found between parents' ages and digital parenting practices. Younger parents use technology more efficiently with their children, while older parents have higher risk protection rates. It was observed that most of the students had experienced or witnessed cyberbullying at least once in their lives.

Anahtar Kelimeler

• Cyberbullying
• Digital
• Parenting
• Highschool Students

Kaynakça

1. Akbaba, S. ve Eroğlu, Y. (2013). İlköğretim öğrencilerinde siber zorbalık ve mağduriyetin yordayıcıları. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 105–122.
2. Anderson, M. (2016, January 7). Parents, teens and digital monitoring. Pew Research Center https://www.pewresearch.org/internet/2016/01/07/parents-teens-and-digital-monitoring/
3. Arıcak, O. T. (2009). Psychiatric symptomatology as a predictor of cyberbullying among university students. Eurasian Journal of Educational Research, (34), 167–184.
4. Arıcak, T., Siyahhan, S., Uzunhasanoğlu, A., Sarıbeyoğlu, S., Cıplak, S., Yılmaz, N., and Memmedov, C. (2008). Cyberbullying among turkish adolescents. CyberPsychology and Behavior, 11(3), 253–261.
5. Ayas, T. (2014). Depresyon, anksiyete ve cinsiyet değişkenlerine göre sanal zorbalığa maruz kalma düzeylerinin yordanması. Online Journal of Technology Addiction and Cyberbullying, 1(1), 1–17.
6. Bayar, Y. (2010). Okul sosyal iklimi ile geleneksel ve sanal zorbalık arasındaki ilişkiler: Genellenmiş akran algısının aracı rolü [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
7. Bingöl, N. ve Tanrıkulu, T. (2014). Siber zorba ve mağdur olma ile algılanan sosyal destek düzeyi arasındaki ilişkinin incelenmesi. Akademik Bakış Dergisi: Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi, (43), 1–17.
8. Burnukara, P. (2009). İlk ve orta ergenlikte geleneksel ve sanal akran zorbalığına ilişkin betimsel bir inceleme [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.

9. Çivilidağ, A. ve Cooper, H. T. (2013). Ergenlerde siber zorba ve öfkenin incelenmesi üzerine bir araştırma: Niğde ili örneği. International Journal of Social Science, 6(1), 497–511.
10. Dehue, F., Bolman, C., and Vollink, T. (2007). Cyberbullying: Youngsters’ experiences and parental perception. CyberPsychology and Behavior, 11(2), 217–223. https://doi.org/10.1089/cpb.2007.0008
11. Dewey, C. (2013, February 6). Kids are three clicks away from adult content on Youtube, study says. The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/business/technology/kids-are-three-clicks-away-from-adult-content-on-youtube-study-says/2013/02/06/1a11ddf4-6fe5-11e2-a050-b83a7b35c4b5_story.html
12. Durna, S. (2019). Lise öğrencilerinde siber zorbalık ve siber mağduriyet sıklığı ve bunların anksiyete ve depresyon ile ilişkisinin incelenmesi: Konya örneği. [Yayımlanmamış uzmanlık tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
13. Erdur-Baker, Ö. (2010). Cyberbullying and its correlation to traditional bullying, gender and frequent and risky usage of internet mediated communication tools. New Media and Society, 12(1), 109–125. https://doi.org/10.1177/1461444809341260
14. Eroğlu, Y. ve Peker, A. (2011). Aileden ve arkadaştan algılanan sosyal destek ve siber mağduriyet: Yapısal eşitlik modeliyle bir inceleme. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 115.
15. Eroğlu, Y. (2014). Ergenlerde siber zorbalık ve mağduriyeti yordayan risk etmenlerini belirlemeye yönelik bütüncül bir model önerisi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
16. Gürkan, H., Atabay, E., ve Gezgin, D. M. (2022). Lise öğrencileri arasında dijital şiddet: Siber zorbalık, akıllı telefon bağımlılığı ve medya okuryazarlık arasındaki ilişki. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1799–1820. https://doi.org/10.24315/tred.1115385
17. Hinduja, S. ve Patchin, W. J. (2008). Cyberbullying: An exploratory analysis of factors related to offending and victimization. Deviant Behavior, 29, 129–156. https://doi.org/10.1080/01639620701457816
18. Karoğlu, T. T. ve Çılğın, M. (2020). Lise öğrencilerinin siber zorbalığı ve siber mağduriyeti üzerine bir çalışma. Journal of Social Sciences and Education, 3(1), 344–355.
19. Kartal, H., Balantekin, Y., Bilgin, A., ve Suyuçok, M. (2019). Ev ve okul yaşantılarında zorbalığa etki eden faktörler: Bir karma yöntem araştırması. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(1), 50–85.
20. Kaya, A., Balay, R., ve Göçen, A. (2012). Öğretmenlerin alternatif ölçme ve değerlendirme tekniklerine ilişkin bilme, uygulama ve eğitim ihtiyacı düzeyleri. International Journal of Human Sciences, 9(2), 1303–5134.
21. Keleş, A. ve Tagay, Ö. (2025). Ergenlerin siber zorbalık düzeylerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (73), 734–757. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1543367
22. Kennedy, T. L. M. (2011). Weaving the home web: A Canadian case study of internet domestication [Unpublished Doctoral Dissertation]. University of Toronto.
23. Kopuz, T., Turgut, Y. E., ve Aslan, S. A. (2022). Dijital ebeveynlik tutumu ile çocukların güvenli internet kullanımları arasındaki ilişki üzerine bir inceleme. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (42), 123–153. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1111996
24. Korkmaz, A. (2016). Siber zorbalık davranışları sergileme ve siber zorbalığa maruz kalma durumlarının karşılaştırılması. TRT Akademi, 1(2), 620–639.
25. Kowalski, R. M. ve Limber, S. P. (2007, December). Electronic bullying among middle school students. Journal of Adolescent Health, 41(6), S22–S30. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2007.08.017
26. Livingstone, S., Haddon, L., Görzig, A., and Ólafsson, K. (2011). Technical report and user guide: The 2010 EU Kids Online survey. LSE, London: EU Kids Online.
27. Manap, A. (2020). Anne babalarda dijital ebeveynlik farkındalığının incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İnönü Üniversitesi.
28. Manap, A. ve Durmuş, E. (2020). Dijital ebeveynlik farkındalık ölçeğinin geliştirilmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 978–993. https://doi.org/10.17679/inuefd.711101
29. Manap, A. ve Durmuş, E. (2021). Dijital ebeveynlik farkındalığının aile içi roller ve çocukta internet bağımlılığına göre incelenmesi. e-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 12(1), 141–156. https://doi.org/10.19160/ijer.837749
30. Özbay, A. (2013). Ergenlerde siber zorbalık, siber mağduriyet, aleksitimi ve öfke ifade etme biçimleri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Özdemir, M. ve Akar, F. (2011). Lise öğrencilerin siber zorbalığa ilişkin görüşlerinin bazı değişkenler bakımından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 17(4), 605–626.
32. Özel, S. (2013). Lise öğrencileri arasında siber zorbalık, siber mağduriyet, depresyon ve benlik saygısı ilişkisi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Pala, S. Ç., Ünsal, A., Emiral, G. Ö., Demirtaş, Z., Zencirci, S. A., Tözün, M., and Arslantaş, D. (2021). Evaluation of cyberbullying and multidimensional perceived social support levels in high school students of Turkey. Journal of Istanbul Faculty of Medicine, 84(1), 104–112.
34. Redmiles, E. (2018, June). Net benefits: digital inequities in social capital, privacy preservation, and digital parenting practices of US social media users [Conferense presentation] Proceedings of The İnternational AAAI Conference on Web and Social Media, California. (Vol. 12, No. 1). https://doi.org/10.1609/icwsm.v12i1.14997
35. Salı, J., Başak, B., ve Akca, E. (2015). Türkiye'de ortaokul öğrencileri arasında siber zorbalık. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 5(2), 109–130.
36. Semerci, A. (2017). Lise öğrencilerinin siber zorbalık ve mağduriyet durumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 25(4), 1285–1300.
37. Serin, H. (2012). Ergenlerde siber zorbalık/siber mağduriyet yaşantıları ve bu davranışlara ilişkin öğretmen ve eğitim yöneticilerinin görüşleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
38. Slonje, R. ve Smith, P. K. (2008). Cyberbullying: Another main type of bullying? Scandinavian Journal of Psychology, 49(2), 147–154. https://doi.org/10.1111/j.1467-9450.2007.00611.x
39. Sümengen, A. A. ve Akyüz, A. (2020). Lise öğrencilerinin siber zorbalığa maruz kalma durumlarını etkileyen faktörler. Koç Üniversitesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 17(3), 214–221. https://doi.org/10.5222/head.2020.40222
40. Tabachnick, B. G., and Fidell, L. S. (2013). Using Multivariate Statistics (6th ed.). Boston, MA: Pearson.
41. Talan, M. İ., Bostan, G., ve Öztürk, Y. (2021). Lise öğrencilerinin siber zorbalık ve siber mağduriyet durumları ile yalnızlık algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 8(2), 378–398. https://doi.org/10.51725/etad.905167
42. Tanrıkulu, T., Kınay, H., and Arıcak, O. T. (2015). Sensibility development program against cyberbullying. New Media and Society, 17(5), 708-719. https://doi.org/10.1177/1461444813511923
43. Taştekin, E. (2016). Ergenlerin arkadaşlık ilişkileri ve benlik saygısı ile siber zorbalık ve siber mağduriyet arasındaki ilişkiler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
44. Topçu, Ç., Erdur-Baker, Ö., and Çapa-Aydın, Y. (2008). Examination of cyberbullying experiences among Turkish students from different school types. CyberPsychology and Behavior, 11(6), 643–648. https://doi.org/10.1089/cpb.2007.0161
45. Türkoğlu, S. (2013). Ergenlerin problemli internet kullanımları ile siber zorbalık eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
46. Tüysüz, H. (2023). Temel eğitim dönemindeki öğrenci velilerinin dijital ebeveynlik farkındalıkları ile öz yeterlikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(6), 951–960
47. Uludaşdemir, D. (2017). 12-17 yaş arası adölesanların siber zorbalık deneyimleri ve ebeveynlerin siber zorbalık konusundaki farkındalık durumlarının incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
48. Yaman, E., ve Sönmez, Z. (2015). Ergenlerin siber zorbalık eğilimleri. Online Journal of Technology Addiction and Cyberbullying, 2(1), 18–31.
49. Yay, M. (2019). Dijital ebeveynlik (2. baskı). İstanbul: Yeşilay Yayınları.
50. Ybarra, M. L., and Mitchell, K. J. (2004). Online aggressor/targets, aggressors, and targets: A comparison of associated youth characteristics. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(7), 1308–1316. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00328.x
51. Ybarra, M. L., and Mitchell, K. J. (2004). Youth engaging in online harassment: Associations with caregiver–child relationships, internet use, and personal characteristics. Journal of Adolescence, 27(3), 319-336. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2004.03.007
52. Ybarra, L. M., Mitchell, K. J., Wolak, J., and Finkelhor, D. (2006). Examining characteristics and associated distress related to internet harassment: Findings from the second youth internet safety survey. Pediatrics, 118(4), e1169-e1177. https://doi.org/10.1542/peds.2006-0815
53. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
54. Yıldızaç, B. ve Demir, F. (2021). Siber zorbalık üzerine nitel bir araştırma. Sosyal Sağlık Dergisi, 1(1), 116-139.
55. Yiğit, M. F., Keskin, S., ve Yurdugül, H. (2018). Ortaokullarda siber zorbalık ve aile desteği arasındaki ilişkinin cinsiyet, internet kullanımı ve öğrenim düzeyi bağlamında incelenmesi. The Turkish Journal on Addictions, 5(2), 249-284. https://doi.org/10.15805/addicta.2018.5.2.0050
56. Yorulmaz, D. S. ve Karadeniz, H. (2021). Ortaokul öğrencilerinin siber zorba ve siber mağdur olma durumunun belirlenmesi. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 3(3), 154-170. https://doi.org/10.54061/jphn.978254
57. Yurdakul, I. K., Dönmez, O., Yaman, F., ve Odabaşı, H. F. (2013). Dijital ebeveynlik ve değişen roller. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 12(4), 883-896.
58. Zengin, U. (2018). Üniversite öğrencileri arasında siber mağduriyet ve zorbalık. Pamukkale Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(10).
59. Zorbaz, O. (2013). Lise öğrencilerinin problemli internet kullanımının sosyal kaygı ve akran ilişkileri açısından incelenmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
60. Wang, J., Lannotti, R. J., and Nansel, T. R. (2009). School bullying among adolescents in The United States: Physical, verbal, relational, and cyber. Journal of Adolescent Health, 45(4), 368-375. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2009.03.021
61. Wolak, J., Mitchell, K., and Finkelhor, D. (2006). Online victimization of youth: Five years later. National Center for Missing and Exploited Children Bulletin - #07-06-025. Alexandria, VA.
62. Gençlerin medya kullanımı ve dijital okuryazarlık araştırması. (2022). Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. https://www.rtuk.gov.tr/genclerin-medya-kullanimi-ve-dijital-okuryazarlik-arastirmasi2022/4402
63. https://www.guvenliweb.org.tr/dokuman-detay/we-are-social-subat-2024-raporu
64. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492