12. Sınıf Öğrencilerinin Türk Eğitim Sistemine İlişkin Metaforik Algıları

Öz

Bu araştırma, 12. sınıf lise öğrencilerinin Türk eğitim sistemine ilişkin algılarını metaforlar üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, 2024–2025 eğitim-öğretim yılı ikinci döneminde Adana ilinin Yüreğir, Seyhan ve Çukurova ilçelerinde farklı liselerde öğrenim gören 104 öğrenciyle yürütülmüştür. Araştırmada nitel yaklaşım benimsenmiş ve fenomenoloji deseni kullanılmıştır. Veriler, araştırmacı tarafından hazırlanan açık uçlu formda yer alan “Türk eğitim sistemi … gibidir; çünkü …” ifadesinin öğrenciler tarafından tamamlanmasıyla elde edilmiştir. Elde edilen metafor ifadeleri içerik analiziyle çözümlenmiş ve üretilen 83 metafor anlamsal benzerliklerine göre dokuz kategori ve üç tema (olumlu, olumsuz ve nötr) altında sınıflandırılmıştır. Bulgular, öğrencilerin algılarının ağırlıklı olarak olumsuz temada yoğunlaştığını göstermektedir (%55.9). Bu temadaki metaforlar, eğitim sistemini baskıcı, sınav odaklı, rekabetçi ve öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına duyarsız bir yapı olarak tanımlamaktadır. “Hapishane”, “Yarış”, “Çamaşır Makinesi”, “Kara Delik” ve “Fabrika” bu temaya örnek metaforlardır. Olumlu temadaki metaforlar (%34.5) ise eğitimi gelişim, çaba, ilerleme ve destekleyici süreçlerle ilişkilendirmektedir. “Fidan”, “Bahçe”, “Merdiven” ve “Oyun Parkı” bu grupta yer almaktadır. Nötr tema (%9.6) ise sistemi “Metro Hattı”, “Ayna” ve “Havaalanı” gibi daha yapısal ve işleyiş odaklı metaforlarla tanımlamaktadır. Cinsiyete göre yapılan analiz neticesinde erkek öğrencilerin kız öğrencilere kıyasla nispeten daha fazla olumsuz metafor ürettiği belirlenmiştir. Genel olarak sonuçlar, öğrencilerin Türk eğitim sistemini hem geliştirici hem de zorlayıcı yönleriyle birlikte algıladıklarını göstermektedir. Bulgular, eğitim sisteminde son yıllarda yürütülen program geliştirme ve dönüşüm çalışmalarında bireysel farklılıkları gözeten ve bütüncül öğrenmeyi destekleyen uygulamaların önemine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• eğitim sistemi
• metaforik algılar
• olgubilim

Metaphorical Perceptions of the Turkish Education System by 12th Grade Students

Öz

This study aims to examine 12th grade high school students’ perceptions of the Turkish education system through metaphors. The study was conducted with 104 students studying at various high schools located in the Yüreğir, Seyhan, and Çukurova districts of Adana during the second semester of the 2024–2025 academic year. A qualitative approach was adopted, and the phenomenology design was employed. Data were collected through an open-ended form prepared by the researcher, which asked students to complete the statement “The Turkish education system is like … because …”. The metaphorical expressions obtained were analyzed using content analysis, and the 83 metaphors produced by the students were classified into nine categories and three themes (positive, negative, and neutral) based on their semantic similarities. The findings indicate that students’ perceptions predominantly cluster around the negative theme (55.9%). Metaphors in this theme describe the education system as restrictive, exam-oriented, competitive, and insensitive to individual student needs. Examples include “Prison,” “Race,” “Washing Machine,” “Black Hole,” and “Factory.” Positive-themed metaphors (34.5%) associate education with development, effort, progress, and supportive processes; examples include “Seedling,” “Garden,” “Staircase,” and “Playground.” The neutral theme (9.6%) characterizes the system through more structural and operational metaphors such as “Subway Line,” “Mirror,” and “Airport.” Gender-based analysis revealed that male students generated relatively more negative metaphors compared to female students. Overall, the results show that students perceive the Turkish education system as having both developmental and challenging aspects. The findings highlight the importance of strengthening the education system through approaches that consider individual differences and support holistic learning, in line with recent curriculum development and reform initiatives.

Anahtar Kelimeler

• education system
• metaphorical perceptions
• phenomenology

Kaynakça

1. Ada, Ş. ve Küçükali, R. (2023). Türk Eğitim Sistemi ve okul yönetimi. Anı Yayıncılık.
2. Akyüz, Y. (2018). Türk eğitim tarihi (M.Ö. 1000 – M.S. 2010). (30. Baskı). Pegem Akademi.
3. Althusser, L. (1971). Ideology and ideological state apparatuses. In Lenin and philosophy and other essays (pp. 79-87 ). Monthly Review Press.
4. Apple, M. W. (2004). Ideology and curriculum (3rd ed.). RoutledgeFalmer
5. Aristoteles. (1999). Nicomachean Ethics. Batoche Books Kitchener.
6. Atalay Mazlum, A., ve Balcı, A. (2018). Meslek lisesi öğretmen ve öğrencilerine göre okul: Bir metafor çalışması. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 47, 1–26. https://doi.org/10.21764/ maeuefd.339901
7. Aydeş, S.S. (2015). Okul yöneticilerinin öğretmenlere yönelik metaforik algıları (Yayın No. 415644) [Yüksek lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi.] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/ UlusalTezMerkezi/ adresinden 01.10.2025 tarihinde erişilmiştir.
8. Aydoğdu, E. (2008). İlköğretim okullarındaki öğrenci ve öğretmenlerin sahip oldukları okul algıları ile ideal okul algılarının metaforlar (mecazlar) yardımıyla analizi (Yayın No. 177265) [Yüksek lisans tezi, Osmangazi Üniversitesi.] YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden 01.10.2025 tarihinde erişilmiştir.

9. Baş, G. ve Kıvılcım, Z. S. (2019). Türkiye’de öğrencilerin merkezi sistem sınavları ile ilgili algıları: bir metafor analizi çalışması. Egitimde Nitel Araştırmalar Dergisi – Journal of Qualitative Research in Education, 7(2), 639-667. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.8m
10. Bilgin, N. (2006). Sosyal bilimlerde içerik analizi teknikler ve örnek çalışmalar. (2. Baskı) Siyasal Kitabevi.
11. Bowles, S. ve Gintis, H. (1977). Schooling in capitalist America: Educational reform and the contradictions of economic life. Basic Books.
12. Bülbül, T. ve Toker-Gökçe, A. (2015). Meslek lisesi öğrencilerinin metaforik okul algıları: İşlevselci bir yaklaşım. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 16(2), 273-291.
13. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2010). Bilimsel araştırma yöntemleri (5. baskı). Pegem Akademi.
14. Can, E. (2015). Qualitative obstacles in Turkish education system and suggestions. The Anthropologist, 20(1,2), 289–296.
15. Cerit, Y. (2006). Öğrenci, öğretmen ve yöneticilerin okul kavramıyla ilgili metaforlara ilişkin görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 6(3), 669–699.
16. Cerit, Y. (2008). Öğretmen kavramı ile ilgili metaforlara ilişkin öğrenci, öğretmen ve yöneticilerin görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(4), 693–712.
17. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
18. Çelikten, M. (2006). Kültür ve öğretmen metaforları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 269-283. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/219352
19. Çete, A. ve Bozoğlu Çete, M. (2024). Eğitimin kalkınma sürecindeki yeri. Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırma Dergisi, 11(107), 989-995. https://doi.org/10.5281/zenodo.11405686
20. Çobanoğlu, N. ve Gökalp, S. (2015). Öğretmen adaylarının okul müdürüne ilişkin metaforik algıları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,12(31), 279-295.
21. Demirel, Ö. ve Ün, K. (1987). Eğitim terimleri. Şafak Matbaası.
22. Dewey, J. (1938). Experience and education. The Macmillan Company.
23. Erginer, E. (2011). A metaphorical analysis of the meanings attributed to the education system by university students: A case study. Education, 131(3), 653–662.
24. Eroğlu, S., ve Bektaş, O. (2016). STEM eğitimi almış fen bilimleri öğretmenlerinin STEM temelli ders etkinlikleri hakkındaki görüşleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi - Journal of Qualitative Research in Education, 4(3), 43–67. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.4c3s3m
25. Ertürk, R. (2017). İlkokul öğrencilerinin “öğretmen” kavramına ilişkin metaforik algıları. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(3x),1-15. https://doi.org/10.19160/ijer.285232
26. Foucault, M. (1995). Discipline and punish: The birth of the prison. Vintage Books.
27. Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.
28. Giroux, H. A. (1983). Theory and resistance in education: A pedagogy for the opposition. Bergin ve Garvey Publishers.
29. Gözler, A. (2018). Türkçe öğretmen adaylarının Türk eğitim sistemine ilişkin metaforik algıları. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(2),1341-1356. https://doi.org/10.29299/kefad. 2018.19.02.007
30. Güler, A., Halıcıoğlu, M. B. ve Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma. (2. Baskı) Seçkin Yayıncılık.
31. Gültekin, M. (2013). İlköğretim öğretmen adaylarının eğitim programı kavramına yükledikleri metaforlar. Eğitim ve Bilim, 38(169), 126-141.
32. Hark Söylemez, N. ve Adıyaman, B. (2023). Türk Eğitim Sistemi ile ilgili yapılan çalışmaların değerlendirilmesi. Milli Eğitim Dergisi, 52 (239),1673-1706. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1156383
33. Illich, I. (1971). Deschooling society. Harper ve Row.
34. Inbar, D. E. (1996). The free educational prison: metaphors and images. Educational Research, 38(1), 77–92. https://doi.org/10.1080/0013188960380106
35. Kart, M. (2016). Pedagojik formasyon öğrencileri ile eğitim fakültesi öğrencilerinin öğretmen kavramına ilişkin metaforik algıları. (Yayın No. 4232349) [Yüksek lisans tezi. Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden 01.10.2025 tarihinde erişilmiştir.
36. Kasapoğlu, H. (2016). Öğretmen adaylarının Türk eğitim sistemine ilişkin algılarının metaforlar yoluyla analizi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 22(1), 59-80. https://doi.org/10.14527/kuey.2016.003
37. Kayıp, M. ve Kartal, O. (2021). 4+4+4 Eğitim Sisteminin ortaöğretime yansımalarına ilişkin öğretmen ve yönetici görüşleri. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18(Eğitim Bilimleri Özel Sayısı), 4774-4823. https://doi.org/10.26466/opus.909516
38. Kıbrıslıoğlu Uysal, N., ve Gelbal, S. (2018). PISA ve TÜİK eğitimde verileri çerçevesinde Türkiye’de eğitimde eşitsizlik. Kastamonu Education Journal, 26(4), 1195-1206. https://doi.org/10.24106/kefdergi.434152
39. Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall.
40. Lakoff, G., ve Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
41. Levine, P. M. (2005). Metaphors and images of classrooms. Kappa Delta Pi Record, 41(4), 172-175. https://doi.org/10.1080/00228958.2005.10532066
42. Martínez, M. A., Sauleda, N. ve Huber, G. L. (2001). Metaphors as blueprints of thinking about teaching and learning. Teaching and Teacher Education, 17(8), 965–977. https://doi.org/10.1016/S0742-051X(01) 00043-9
43. Miles, M. B., ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
44. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/ adresinden 06.09.2025 tarihinde erişilmiştir.
45. Nalçacı, A. ve Bektaş, F. (2012). Öğretmen adaylarının okul kavramına ilişkin metaforik algıları. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 239–258.
46. Nye, J. S., Jr. (1990). Soft Power. Foreign Policy, (80), 153–171. https://doi.org/10.2307/1148580
47. OECD (2023), Education at a Glance 2023: OECD Indicators, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/ 10.1787/e13bef63-en.
48. Örücü, D. (2014). Öğretmen adaylarının okul, okul yönetimi ve Türk eğitim sistemine yönelik metaforik algıları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi [Educational Administration:Theory and Practice], 20(3), 327-358. https://doi.org/10.14527/kuey.2014.014
49. Özdemir, M. (2012). Lise öğrencilerinin metaforik okul algılarının çeşitli değişkenler bakımından incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 37(163), 96-109.
50. Özdemir, S. M. (2012). Eğitim programı kavramına ilişkin öğretmen adaylarının metaforik algıları. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 5(3), 369-393.
51. Özevin, B. ve Kaya, A. (2020). Okul öncesi öğretmen adaylarının öğretmen kavramına ilişkin metaforik algıları. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(3), 691-707. https://doi.org/10.17556/erziefd. 653091
52. Öztürk Çalıkoğlu, H, ve Başar, M. A. (2019). Öğretmen adaylarının Türk eğitim sistemine ilişkin metaforik algıları. Trakya Eğitim Dergisi, 9(4),892-906. https://doi.org/10.24315/tred.537471
53. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research ve evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Sage publications.
54. Saban, A. (2004). Giriş düzeyindeki sınıf öğretmeni adaylarının öğretmen kavramına ilişkin ileri sürdükleri metaforlar. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(2), 131-155. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/ 49379
55. Saban, A. (2008). Okula ilişkin metaforlar. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi (Educational Administration: Theory and Practice), 14(55), 459–496. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/108283
56. Salmela-Aro, K. (2016). Dark and bright sides of thriving – school burnout and engagement in the Finnish context, European Journal of Developmental Psychology, 1-14 https://doi.org/10.1080/17405629. 2016.1207517
57. Salmela-Aro, K., ve Tynkkynen, L. (2012). Gendered pathways in school burnout among adolescents. Journal of Adolescence, 35, 929–939. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2012.01.001
58. Saylık, A., Saylık, N., ve Sağlam, A. (2021). Eğitimcilerin gözünden Türk eğitim sistemi: Bir metafor çalışması. YYÜ Eğitim Fakültesi Dergisi (YYU Journal of Education Faculty), 18(1), 522–546. https://doi.org/10.33711/ yyuefd.919424
59. Shuell, T. J. (1990). Teaching and learning as problem solving. Theory into Practice, 29(2), 102–108. https://doi.org/10.1080/00405849009543439
60. Tekel, E. ve Öztekin Bayır, Ö. (2021). Turkish education system from the eyes of future teachers: Metaphorical perceptions. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 16(2), 179-207. https://doi.org/ 10.29329/epasr.2020.345.9
61. Tulunay Ateş, Ş. (2016). Öğrencilerin öğretmen ve okul metaforları. International Journal of Contemporary Educational Studies, 2(1), 78-93. https://dergipark.org.tr/tr/pub/intjces/issue/25669/270730
62. Türer, A. (2016). Türk eğitim tarihi. Detay Yayıncılık.
63. Türk Dil Kurumu. (2025). Eğitim. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr
64. Yalçın, M. ve Erginer, A. (2012). İlköğretim okullarında okul müdürüne ilişkin metaforik algılar. Öğretmen Eğitimi ve Eğitimcileri Dergisi, 1(2), 229–256.
65. Yelaldı, M. (2023). Tevhid-i Tedrisat Kanunu sonrasında eğitimde yaşanan değişim ve dönüşümün incelenmesi. International Journal of Social Science, 9(19), 517-531. https://doi.org/10.52096/jsrbs.9.19.38
66. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
67. Yılmaz, F., Göçen, S. ve Yılmaz, F. (2013). Öğretmen Adaylarının Öğretmen Kavramına İlişkin Algıları: Bir Metaforik Çalışma. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(1), 151-164. https://doi.org/ 10.17860/efd.49273