Sanat Eğitiminde Görsel Okuryazarlık: Kuramsal Bir Değerlendirme ve Pedagojik Yaklaşımlar Bağlamında Literatür Analizi

Öz

Görsel iletişim teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte görsel temsiller, çağdaş toplumda bilgi üretimi ve anlamlandırma süreçlerinin merkezine yerleşmiştir. Bu dönüşüm, bireylerin görsel mesajları yalnızca algılamalarını değil, aynı zamanda çözümleyip eleştirel biçimde değerlendirmelerini gerektirmekte ve görsel okuryazarlığı eğitim alanında temel bir yeterlik hâline getirmektedir. Bununla birlikte literatürde görsel okuryazarlığın çoğunlukla parçalı biçimde ele alındığı ve kavramın kuramsal bütünlüğünün yeterince ortaya konulamadığı görülmektedir. Bu çalışma, görsel okuryazarlık kavramını sanat eğitimi bağlamında kuramsal temelleri ve pedagojik yaklaşımları açısından incelemeyi ve ilgili literatürü bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel bir literatür incelemesi olarak tasarlanmış ve görsel okuryazarlık, görsel algı, görsel düşünme, görsel kültür ve sanat eğitimi alanlarında yayımlanan çalışmalar tematik analiz yoluyla incelenmiştir. Bulgular, görsel okuryazarlığın yalnızca algısal bir beceri olmadığını; bilişsel, kültürel ve iletişimsel süreçleri içeren çok boyutlu bir yapı sergilediğini göstermektedir. Ayrıca sanat eğitiminin, bu çok boyutlu yapıyı geliştiren temel pedagojik alanlardan biri olduğu ve görsel okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesinde merkezi bir rol oynadığı belirlenmiştir. Çalışma, mevcut literatürdeki parçalı yapıyı ortaya koyarak görsel okuryazarlığı görsel algı, görsel düşünme ve görsel kültür ekseninde bütüncül bir model içinde ele alması bakımından alana kuramsal katkı sunmaktadır. Bu doğrultuda, görsel okuryazarlığın sanat eğitimi programlarında sistematik ve yapılandırılmış biçimde ele alınması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Görsel okuryazarlık
• sanat eğitimi
• görsel kültür
• görsel algı
• görsel düşünme
• sanat pedagojisi

Visual Literacy in Art Education: A Theoretical Review and Literature Analysis in the Context of Pedagogical Approaches

Öz

With the widespread use of visual communication technologies, visual representations have become central to processes of knowledge production and meaning-making in contemporary society. This transformation requires individuals not only to perceive visual messages but also to analyze and critically evaluate them, positioning visual literacy as a fundamental competency in education. However, the literature reveals that visual literacy is often addressed in a fragmented manner, and its theoretical coherence remains limited. This study aims to examine the concept of visual literacy within the context of art education in terms of its theoretical foundations and pedagogical approaches, and to evaluate the related literature within a comprehensive framework. The study was designed as a qualitative literature review and employs thematic analysis to examine studies in the fields of visual literacy, visual perception, visual thinking, visual culture, and art education. The findings indicate that visual literacy is not merely a perceptual skill but a multidimensional structure involving cognitive, cultural, and communicative processes. Furthermore, art education emerges as a central pedagogical domain that facilitates the development of these competencies and supports individuals in critically engaging with visual representations. By identifying the fragmented nature of the existing literature, this study contributes to the field by proposing a more integrated understanding of visual literacy structured around visual perception, visual thinking, and visual culture. Accordingly, it is concluded that visual literacy should be addressed more systematically and explicitly within art education curricula.

Anahtar Kelimeler

• Visual literacy
• art education
• visual culture
• visual perception
• visual thinking
• art pedagogy

Kaynakça

1. Arnheim, R. (2007). Görsel düşünme (R. Öğdül, Çev.). Metis Yayınları.
2. Avcı, Y., and Çelik, G. (2019). Ortaokul yedinci sınıf öğrencilerine görsel okuryazarlık becerisi etkinliklerinin uygulanması. Journal of Awareness, 3(5), 697-714. https://izlik.org/JA64RD26NN
3. Avgerinou, M. D., and Ericson, J. (1997). A review of the concept of visual literacy. British Journal of Educational Technology, 28(4), 280–291.
4. Avgerinou, M. D., and Pettersson, R. (2010). Toward a cohesive theory of visual literacy. In M. D. Avgerinou, R. E. Griffin, and P. Search (Eds.), Critically engaging the digital learner in visual worlds and virtual environments: Selected readings of the International Visual Literacy Association (pp. 33–42). International Visual Literacy Association.
5. Berger, J. (2017). Görme biçimleri (Y. Salman, Çev.). Metis Yayınları.
6. Brill, J. M., and Maribe Branch, R. (2007). Visual literacy defined–the results of a Delphi study: Can IVLA (operationally) define visual literacy?. Journal of visual literacy, 27(1), 47-60.
7. Clark, J. M., and Paivio, A. (1991). Dual coding theory and education. Educational Psychology Review, 3(3), 149–210.
8. Duncum, P. (2002), Visual culture art education: Why, what and how. International Journal of Art & Design Education, 21: 14-23. https://doi.org/10.1111/1468-5949.00292

9. Efland, A. D. (2002). Art and cognition: Integrating the visual arts in the curriculum. Teachers College Press.
10. Eker, M. ve Aslan, H. (2010). Görsel kültür ve medya okuryazarlığı: Sanat eğitiminin kamusal açılımı. Milli Eğitim Dergisi, 40 (187), 251-268. https://izlik.org/JA63GD73LA
11. Eraslan Taşpınar, Ş. (2016). Sanat eğitiminin görsel okuryazarlık becerilerine etkisi. The Turkish Online Journal Of Design, Art And Communication. 6. 335-342. DOI: 10.7456/10603100/005.
12. Eraslan Taşpınar, Ş. (2017). Görsel sanatlar öğretmeni adaylarının görsel okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(2), 321–334. https://doi.org/10.17556/erziefd.298455
13. Eryılmaz, M. A. ve Çelik, Ö. C. (2025). Visual literacy in the primary school turkish curriculum: Insights from classroom teachers. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(4), 883-902. https://doi.org/10.16916/aded.1721329
14. Felten, P. (2008). Visual literacy. Change: The Magazine of Higher Learning, 40(6), 60–64.
15. Fırat, E. E. (2023). A comparative review of evaluation in visualization literacy studies. Çukurova Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 38(2), 391-399. https://doi.org/10.21605/cukurovaumfd.1334205
16. Fransecky, R. B., and Debes, J. L. (1972). Visual Literacy: A Way to Learn--A Way to Teach. Freedman, K. (2003). Teaching visual culture: Curriculum, aesthetics, and the social life of art. Teachers College Press.
17. Gemalmayan, R. Y. (2014). Görsel sanatlar eğitiminde görsel okuryazarlık ve temel tasarım öğretimi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 27, 95-120. https://izlik.org/JA96WW84DP
18. Gibson, J. J. (2015). The ecological approach to visual perception. Psychology Press.
19. Gombrich, E. H. (1992). Sanat ve yanılsama: Resimsel betimlemenin psikolojisi üzerine bir inceleme (A. Cemal, Çev.). Remzi Kitabevi.
20. Goodman, N. (1976). Languages of art: An approach to a theory of symbols (2nd ed.). Hackett Publishing. Hekimoğlu, Ö. (2016). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin görsel okuryazarlık düzeylerinin değerlendirilmesi (Tez No. 450262) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
21. Housen, A. C. (2002). Aesthetic thought, critical thinking and transfer. Arts and Learning Research, 18(1), 2001-2002.
22. Işık, G. Ö., and Huseynova, Z. (2024). İletişim fakültesi öğrencilerinin görsel okuryazarlık yeterlilikleri. International Journal of Communication and Media Research, 4(2), 81-95. https://izlik.org/JA69LS86JY
23. İşler, A. Ş. (2002). Günümüzde görsel okur yazarlık ve görsel okur yazarlık eğitimi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 153-161. https://izlik.org/JA99KH36ZD
24. Kędra, J. (2018). What does it mean to be visually literate? Examination of visual literacy definitions in a context of higher education. Journal of Visual Literacy, 37(2), 67–84.
25. Kress, G. (2003). Literacy in the new media age. Routledge.
26. Kress, G., and Van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design (2nd ed.). Routledge.
27. McMaster, S. (2015). Visual literacy and art education: A review of the literature. Concordia University.
28. Messaris, P. (1994). Visual literacy: Image, mind, and reality. Westview Press.
29. Messaris, P. (1998). Visual aspects of media literacy. Journal of Communication, 48(1), 70–80. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1998.tb02738.x
30. Mirzoeff, N. (1999). An introduction to visual culture. Routledge.
31. Nezir, M., ve Işık, M. (2024). Çağdaş Türk resmine görsel okuryazarlık bağlamında yöntembilimsel bir yaklaşım. Art-e Sanat Dergisi, 17(34), 558-572. https://doi.org/10.21602/sduarte.1480908
32. Özsoy, T. (2007). İlköğretim II. kademe öğrencilerinin popüler kültür görünümlerine estetik yönden eleştirileri (Tez No. 206371) [Yüksek lisans tezi, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
33. Panofsky, E. (2012). İkonoloji araştırmaları: Rönesans sanatında insancıl temalar (O. Düz, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
34. Rampley, M. (2005). Visual culture and the meanings of culture. M. Rampley (Ed.), Exploring visual culture: Definitions, concepts, contexts içinde (pp. 5-17). Edinburgh University Press.
35. Sezer, B. B., ve Dedeoğlu, H. (2024). Maarif modeli ilkokul öğretim programında okuryazarlık becerileri: Finansal, görsel ve eleştirel. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 22(3), 2007-2027.
36. Sturken, M., and Cartwright, L. (2018). Practices of looking: An introduction to visual culture (3rd ed.). Oxford University Press.
37. Şakiroğlu, Y. (2021). Görsel okuma/görsel sunu ve görsel okuryazarlık becerileriyle ilgili yapılan lisansüstü çalışmaların analizi. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 103-119. https://doi.org/10.48066/kusob.935691
38. Uzun, Y., ve Çelik, G. (2020). Akademisyenlerin okuryazarlık algısındaki değişimler. OPUS International Journal of Society Researches, 15(22), 1134-1156. https://doi.org/10.26466/opus.646592
39. Yenawine, P. (2018). Visual thinking strategies for preschool: Using art to enhance literacy and social skills. Harvard Education Press.