ATATÜRK DÖNEMİ’NDE TRAKYA’DA GÖÇ VE İSKÂN POLİTİKASI: MUHACİRDEN MÜSTAHSİLE

Öz

Bu makale, Atatürk döneminde Trakya’da uygulanan göç ve iskân politikalarını, üretim, güvenlik ve idari denetimle kurulan bütüncül ilişkiler çerçevesinde incelemekte ve bu politikaların devletin taşrada üretim kapasitesini artırmayı, sınır güvenliğini sağlamayı ve idari hâkimiyetini kurumsallaştırmayı amaçlayan bütüncül bir devlet inşa stratejisinin parçası olarak kurgulandığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede Trakya, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanan nüfus kaybı, tarımsal üretimdeki gerileme ve sınır bölgesi olma niteliği nedeniyle, erken Cumhuriyet’in nüfus, üretim ve güvenlik politikalarının birlikte gözlemlenebildiği analitik bir örnek alan olarak ele alınmaktadır. Makale, mevcut literatürün ağırlıklı olarak muhacir nüfusun Trakya’da yerleştirilmesi sürecine odaklanan betimleyici yaklaşımlarından farklı olarak, bu nüfusun hangi idari ve iktisadi araçlar aracılığıyla üretim süreçlerine eklemlenmeye çalışıldığını analiz etmektedir. Bu bağlamda “muhacirden müstahsile” dönüşüm, normatif bir hedef olarak değil, erken Cumhuriyet’in idari ve iktisadi tasarımını anlamaya yönelik temel bir araştırma problemi olarak kavramsallaştırılmakta ve Trakya Umumi Müfettişliği’nin bu süreçteki rolüne odaklanmaktadır. Arşiv belgeleri, müfettişlik raporları ve resmî yazışmalara dayanan çalışma, Trakya Umumi Müfettişliği’ni olağanüstü bir güvenlik kurumu olmaktan ziyade erken Cumhuriyet’in muhacir nüfusu, müstahsil bir toplumsal unsura dönüştürme çabalarının bölgesel düzeydeki kurumsal taşıyıcısı olarak değerlendirmektedir. Bu yönüyle makale, Trakya’daki göç ve iskân politikalarını bölgedeki müfettişlik eliyle yürütülen “muhacirden müstahsile” uzanan bir dönüşüm hattı üzerinden analiz ederek, erken Cumhuriyet’in nüfus ve üretim siyasetine ilişkin literatüre özgün ve kavramsal bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Trakya
• Göç
• İskân
• Umumi Müfettişlik
• 1934 İskân Kanunu

MIGRATION AND SETTLEMENT POLICY IN THRACE DURING THE ATATÜRK ERA: FROM MIGRANT TO PRODUCER

Öz

This article examines the migration and settlement policies implemented in Thrace during the Atatürk era within the framework of the integrated relationships established between production, security, and administrative control. It argues that these policies were not designed merely as responses to humanitarian necessity or temporary population regulation, but were conceived as part of a comprehensive state-building strategy aimed at increasing productive capacity in the countryside, ensuring border security, and institutionalizing administrative authority. In this context, Thrace is addressed as an analytical case that allows for the simultaneous observation of the Republic’s population, production, and security policies, owing to the population losses, decline in agricultural production, and its status as a border region following the Balkan Wars and the First World War. Departing from a body of literature that predominantly adopts a descriptive focus on the settlement of the migrant population in Thrace, this article analyzes the administrative and economic instruments through which this population was integrated into production processes. Within this framework, the transformation “from muhacir to producer” is conceptualized not as a normative objective, but as a central research problem aimed at understanding the administrative and economic design of the early Republic, with particular attention to the role of the Thrace General Inspectorate in this process. Drawing on archival documents, inspectorate reports, and official correspondence, the study evaluates the Thrace General Inspectorate not as an extraordinary security institution, but as the regional institutional vehicle of the early Republic’s efforts to transform the migrant population into a productive social element. In this respect, the article analyzes migration and settlement policies in Thrace through a transformation trajectory conducted under the auspices of the inspectorate, thereby aiming to offer an original and conceptual contribution to the literature on the population and production policies of the early Republic.

Anahtar Kelimeler

• Thrace
• Migration
• Settlement
• General Inspectorate
• Settlement Law of 1934

Kaynakça

1. I. Arşiv Belgeleri:
2. I.I. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) BCA, 30-10-0-0,72-472-7- BCA, 30-10-0-0,72-475-2- BCA, 30-10-0-0/116-810-11- BCA, 30-10-0-0/116-810-13-
3. BCA, 30-10-0-0/123-880-1- BCA, 30-10-0-0/72-472-7- BCA, 30-10-0-0/72-474-6- BCA, 30-10-0-0/72-474-7-
4. BCA, 30-10-0-0/72-475-2- BCA, 30-10-0-0/81-531-16- BCA, 30-10-0-0/81-531-4- BCA, 30-10-0-0/81-531-5-
5. BCA, 30-18-01/2-42-8-10-BCA, 30-18-1-2/51-52-17-BCA, 30-18-1-2/52-19-14- BCA, 30-18-1-2/52-57-15- BCA, 30-18-1-2/64-37-2- BCA, 30-18-1-2/68-72-18- BCA, 490-01-0-0/643-130-1.
6. Dahiliye Vekâleti Nüfus Umum Müdürlüğü, Geçen Dört Yılda Yapılan ve Gelecek Dört Yıl İçinde Yapılacak İşler Hülasası, Başvekâlet Matbaası, Ankara 1935
7. Trakya Umûmî Müfettişliği Köy Bürosu, Trakya’nın 5 Yıllık Köy Kalkınma Programı, Devlet Matbaası, İstanbul 1936.
8. Trakya Umûmî Müfettişlik İstatistik Bürosu, Trakya İstatistik Yıllığı, c. II, Ankara Basım ve Cilt Evi, Ankara 1939. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC)

9. Türkiye Cumhuriyeti Maarif Derleme Müdürlüğü, 1939 İzmir Enternasyonal Fuarında Trakya, Ahmed İhsan Basımevi, İstanbul 1939.
10. ________, İzmir Enternasyonal Fuarında Trakya (1938), Ahmed İhsan Basımevi, İstanbul 1938.
11. ________, İzmir Enternasyonel Fuarında Trakya (1937), Ahmed İhsan Basımevi, İstanbul 1937.
12. ________, Trakya (Altıncı İzmir Fuarı Trakya Broşürü), Ankara 1936.
13. Cumhuriyet Gazetesi
14. Edirne Postası Gazetesi
15. Hâkimiyeti Millîye Gazetesi
16. Milli Gazete
17. Trakya Dergisi
18. IV. Araştırma Eserler:
19. ARI, Kemal, Büyük Mübadele, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2023.
20. BABUŞ, Fikret, Osmanlı’dan Günümüze Etnik ve Sosyal Politikalar Çerçevesinde Göç ve İskân Siyaseti Uygulamaları, Ozan Yayıncılık, İstanbul 2006.
21. BAYKAL, Bekir Sıtkı, “Edirne’nin Uğramış Olduğu İstilalar”, Edirne, TTK Basımevi, Ankara 1993.
22. BURGAÇ, Murat, Türkiye’de Umûmî Müfettişliklerin Kurulması ve Trakya Umûmî Müfettişliği, ATAM Yayınları, Ankara 2013.
23. ÇAKMAK, Fevzi, “Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıtlarına Göre Türkiye Cumhuriyeti’nin Sıtma Savaşı (1920-1946), Tarihsel Süreçte Anadolu’da Sıtma, ed. Şükran Köse vd., Gece Kitaplığı, İstanbul 2017.
24. ÇINAR, Semih, “The Fight Against Malaria in Eastern Thrace in the 1930s”, Health and Disease: Medical Knowledge, Health Management, Epidemics and Diseases Throughout History, ed. Kazım Uzun ve Gökhan Kağnıcı, Ege Üniversitesi Yayınları, İzmir 2025.
25. ERDAL, İbrahim, Mübadele: Uluslaşma Sürecinde Türkiye ve Yunanistan 1923-1930, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2018.
26. GERAY, Cevat, “Türkiye’de Göçmen Hareketleri ve Göçmenlerin Yerleştirilmesi”, Amme İdaresi Dergisi, c.3, S.4, Sevinç Matbaası, Ankara 1970.
27. KEMALOĞLU, Ayşegül İnginar, Trakya Bölgesi’ne İskân Edilen Göçmenler (1923-1960), TTK Yayınları, Ankara 2022.
28. KOÇAK, Cemil, Umûmî Müfettişlikler (1927-1934), İletişim Yayınları, İstanbul 2003.