Erken Dönem Eski Anadolu Türkçesi Metinlerinde Rumca (Yunanca) Alıntılar ve Tarama Sözlüğüne Katkılar

Öz

Dil ilişkileri ilk olarak sözcük alışverişleriyle başlar. Bir ulus, etkileşim içerisinde olduğu başka bir ulusun dilinden sözcük alıntılar. Alıntılanan bu sözcüklerin büyük bir çoğunluğu bilgi alıntılarıdır. Bilgi alıntıları, ekseriyetle yeni öğrenilen kavramları karşılamak amacıyla yapılır. Bu alıntılar, özellikle göçler sonucu yeni bir kültür alanı içerisine giren uluslarda görülür. Yeni kültür alanı içerisine giren uluslar, bölgedeki diğer uluslardan yeni kavramlar öğrenir ve bu kavramları karşılamak için kavramların öğrenildiği ulusların dillerinden kendi dillerine sözcük alıntılarlar. Bu şekilde meydana gelen alıntılar, 11-13. yüzyıllar arasında Anadolu’ya göçen Oğuzların dilinde de görülür. Oğuzlar, göçün ardından Anadolu’daki yerli uluslar ile etkileşime girmiş, bu uluslardan yeni kavramlar öğrenmiş ve bu kavramları karşılamak için söz konusu ulusların dilinden kendi diline sözcükler alıntılamışlardır. Bu dönemlerde alıntılanan sözcükler, çoğunlukla yemek kültürüne ait adlar, balıkçılık, denizcilik, ticaret ile ilgili adlar, çiçek, sebze, bitki ve meyve adları ile tarım aletleri adlarıdır. Bu adların büyük bir çoğunluğu Rumcadan alıntılanmıştır. Söz konusu alıntılar, aynı zamanda Oğuzların yazı diline yansıyan ilk Rumca sözcüklerdir. Türkçedeki Rumca sözcükler ile ilgili birçok çalışma yapılmasına rağmen Oğuzların yazı diline yansıyan ilk Rumca sözcüklerle ilgili herhangi bir inceleme yapılmamıştır. Dolayısıyla böyle bir incelemeye ihtiyaç olduğu düşünülerek bu çalışma hazırlanmıştır. Çalışmada doğrudan Rumcadan alıntılanan on altı sözcük ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Anadolu Türkçesi
• Rumca
• alıntı sözcükler
• Tarama Sözlüğü
• söz varlığı

Greek Loanwords in Early Old Anatolian Turkish Texts and Contributions to the Tarama Sözlüğü

Öz

Language contact first begins through the exchange of words. A nation borrows words from the language of another nation with which it is in contact. The majority of these borrowed words are cultural borrowings—that is, lexical borrowings made to denote newly learned concepts. Such borrowings are particularly observed among nations that enter a new cultural sphere as a result of migration. When nations become part of a new cultural environment, they learn new concepts from the peoples of that region and borrow words from those peoples’ languages to express these concepts in their own language. Borrowings of this kind are also observed in the language of the Oghuz Turks who migrated to Anatolia between the 11th and 13th centuries. After their migration, the Oghuz came into contact with the indigenous peoples of Anatolia, learned new concepts from them, and borrowed words from their languages to denote these newly acquired notions. The words borrowed during this period are usually names related to culinary culture; terms associated with fishing, seafaring, and trade; as well as names of flowers, vegetables, plants, fruits, and agricultural tools. The vast majority of these lexical items were borrowed from Greek. These borrowings also constitute the first Greek words to be reflected in the written language of the Oghuz Turks. Although many studies have been conducted on Greek loanwords in Turkish in general, there has been no specific examination of the first Greek words that appeared in the written language of the Oghuz. Therefore, this study has been prepared in response to that scholarly need. The study focuses on sixteen words directly borrowed from Greek.

Anahtar Kelimeler

• Old Anatolian Turkish
• Greek
• loanwords
• Tarama Sözlüğü
• vocabulary

Kaynakça

1. Ahladi, E. (1998). Ödünçleme Süreci ve Dilbilimsel Görünümleri: Türkçe ve Yunancada Ödünçlemeler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
2. Aksan, D. (2004). Türkçenin Söz Varlığı. Ankara: Engin.
3. Arrigoni, E. (1973). Türkçe Üzerinde Grekçe Tesirinin Tarzları ve Sınırları ile Bazı Az Malum ve Müphem Etimolojik Hususlar Hakkında Görüşler. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (2-3), 467-492.
4. Bedirhan, Y. (2016). Türkiye Selçuklu Sultanlarının Milletlerarası Ticareti Geliştirmek İçin Yürüttüğü Faaliyetler ve İzlediği Politikalar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, (42), 483-502.
5. Beekes, R. (2010). Etymological Dictionary of Greek. Leiden-Boston: Brill.
6. Cin, A. (2012). Süheyl ü Nevbahār. Konya: Eğitim.
7. Eker, S. (2017). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker.
8. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro.

9. Galip, G. (2017). Codex Cumanicus’ta Latince ve Grekçe Alıntılar. Dil Araştırmaları Dergisi, (20), 49-56.
10. Gölpınar, A. (1943). Yunus Emre Divanı. İstanbul: Ahmet Halit.
11. Gürgendereli, R., Kougoulos, T. (2012). The Grek Loanwords in Turkish And Their Use in the Greek Language. Brigita Aleksejeva vd. (Ed.). Materials of the Riga 3rd International Conference on Hellenic Studies. Riga: University of Latvia, 182-194.
12. Hazai, G. (2017). Ferîdüddîn Attâr’ın Tezkeretü’l-Evliyâ’sının Eski Anadolu Türkçesi Tercümesi, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
13. Karaağaç, G. (1998). Alıntı Kelimeler Üzerine Düşünceler. Türk Dili, (552), 499-511.
14. Karasoy, Y. (2025). Tabiatnâme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesinde Yazı Diline Girmiş Günlük Yaşamla İlgili, Alıntı Sözler ve Ekler. Türk Dili Dergisi, (620), 118-127.
16. Meyer, G. (1998). Die Griechischen Und Romanischen Bestandteile İm Wortschätze Des Osmanisch-Türkischen. Mehmet Ölmez (Haz.). Ankara: Kebikeç.
17. Öner, M. (2008). Türkçede Yunanca ve Rumca Alıntılar Üzerine. III. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı içinde (s. 293-299), Lefke Avrupa Üniversitesi.
18. Rocchi, L. (2013). Vormeninskische Ergänzungen zu Stanisław Stachowskis “Beiträge zur Geschichte der griechischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen. Studia Etymologica Cracoviensia, (18), 111-145.
19. Sarı, M. (2014). Türkçenin Batı Dilleriyle İlişkisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Stachowski, M. (2019). Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache. Kraków: Księgarnia Akademicka.
21. Tezcan, S. (1994). Anadolu’da Türk Yazısının Başlangıç Döneminde Bir Yazar ve Çarh-nâmenin Tarihlendirilmesi Üzerine. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi, (4), 75-88.
22. Tietze, A. (1955). Griechische Lehnwörter im anatolischen Türkisch. Oriens, (4), 204-257.
23. Tietze, A., Tekin, T. (1994). Tarama Sözlüğü Üzerine Bazı Açıklamalar II. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi, (4), 159-169.
24. Tietze, A. (2021). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati A-B. Ed. Emine Yılmaz, Nurettin Demir (Ed.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
25. TDK (2009). Tarama Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. TDK (2011). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Yavuz, K. (2000). Garib-nâme I/1, I/2, II/1, II/2. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Yavuz, K. (2007). Gülşehrî’nin Mantıku’t-tayr’ı (Gülşen-nâme) -Metin ve Günümüz Türkçesine Aktarma- I-II. Kırşehir: Kırşehir Valiliği.