İlhami Emin’in “Yabancı” Adlı Tiyatro Eserinin Greimas'ın Eyleyenler Modeline Göre Çözümlenmesi

Öz

Bu çalışmada, Makedonya Türk edebiyatının önemli temsilcilerinden İlhami Emin’in Sesler dergisinde yayımlanan Yabancı adlı tiyatro eseri, Algirdas Julien Greimas’ ın eyleyenler modeli temel alınarak çözümlenmiştir. Yapısalcılık ve göstergebilim kuramları çerçevesinde gerçekleştirilen inceleme, metnin yalnızca yüzeydeki olay örgüsünü değil, aynı zamanda anlatının derin yapısında yer alan anlamsal ilişkileri ve karşıtlıkları da ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda çalışmada, metnin üretici süreci, anlatı izlenceleri, eyleyenler arası ilişkiler, özne–nesne bağıntıları ve anlatının temel anlamsal eksenleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Eser, yüzey yapıda gündelik bir aile içi çatışmayı konu edinmekte; ancak derin yapıda bireyler arası iletişimsizlik ve “yabancılaşma” izleği etrafında çok katmanlı bir anlam alanı kurmaktadır. Çözümleme sonucunda, karakterlerin anlatı boyunca sabit ve değişmez roller üstlenmediği; aksine anlatının ilerleyişine paralel olarak farklı eyleyen konumlarına geçerek dönüşüm yaşadıkları tespit edilmiştir. Öznenin nesnesine sürekli olarak ulaşamaması, anlatının temel anlamsal gerilimini oluşturmakta ve dramatik yapıyı beslemektedir. Ayrıca “yabancı” kavramının somut bir kişiyi değil, aile bireylerinin birbirlerine karşı geliştirdikleri duygusal ve iletişimsel uzaklığı temsil ettiği ortaya konulmuştur. Bu yönüyle eser, bireysel ve toplumsal düzeyde yabancılaşma, çatışma ve iletişimsizlik sorunlarını yansıtan bir anlatı sunmakta; Greimas’ın eyleyenler modelinin tiyatro metinlerinin çözümlenmesinde işlevsel ve uygulanabilir bir yöntem olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İlhami Emin
• Türk edebiyatı
• tiyatro eseri
• Algirdas Greimas
• eyleyenler modeli

Analysis of İlhami Emin’s Theatre Play “Yabancı” According to Greimas’s Actantial Model

Öz

In this study, Yabancı (The Stranger), a play by İlhami Emin -one of the prominent figures of Turkish literature in Macedonia and published in the journal Sesler- is analyzed based on Algirdas Julien Greimas’s actantial model. Conducted within the framework of structuralism and semiotics, the analysis aims to reveal not only the surface structure of the plot but also the semantic relations and oppositions embedded in the deep structure of the narrative. In this context, the study examines in detail the generative process of the text, narrative programs, actantial relationships, subject–object relations, and the fundamental semantic axes of the narrative. At the level of surface structure, the play focuses on an ordinary domestic conflict; however, at the level of deep structure, it constructs a multi-layered semantic field centered on the theme of “alienation” and interpersonal communication break-down. The analysis demonstrates that the characters do not maintain fixed or stable roles throughout the narrative; rather, they undergo transformations by shifting between different actantial positions as the narrative progresses. The subject’s persistent failure to attain its object constitutes the core semantic tension of the text and sustains its dramatic structure. Furthermore, the concept of the “stranger” is shown to represent not a concrete individual, but the emotional and communicative distance that family members develop toward one another. In this respect, the play presents a multilayered narrative that reflects problems of alienation, conflict, and lack of communication at both individual and social levels, while also demonstrating that Greimas’s actantial model is a functional and applicable method for the analysis of dramatic texts.

Anahtar Kelimeler

• İlhami Emin
• Turkish literature
• theatre play
• Algirdas Greimas
• actantial model

Kaynakça

1. Dervişcemaloğlu, B. (2016). Anlatıbilime Giriş. İstanbul: Dergâh Yayınları.
2. Emin, İ. (1968). Yabancı. Sesler Aylık Toplum Sanat Dergisi, 5(31), 78-110.
3. Fontanille, J. (2001). La Sémiotique est-elle Générative?, Sémiotique et linguistique. Linx, 27, 107-132.
4. Karakuş, E. (2017). Sesler Dergisi Etrafında Teşekkül Eden Çağdaş Makedonya ve Kosova Türk Edebiyatı (Şiir-Hikâye). Ankara: Bengü Yayınları.
5. Kerimoğlu, C. (2024). Kuram ve Uygulamalarla Dilbilim, Göstergebilim ve Türkoloji Genel Dilbilime Giriş. Ankara: Pegem Akademi.
6. Kıran Eziler, A., Kıran, Z. (2021). Yazınsal Okuma Süreçleri Yazınbilim-Göstergebilim-Anlatıbilim Teknikleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
7. Koca, S. K., Yılmaz, B. (2024). Bir Kültür Aktarım Aracı Olarak Kuzey Makedonya Türk Tiyatrosu. Universal Journal of History and Culture, 6(2). 105-119.
8. Kurt, Ö. (2018). İlhami Emin’in Hayatı, Eserleri ve Edebî Kişiliği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.

9. Perron, J. P. (1987). Introduction. On Meaning Selected Writings in Semiotic Theory Algirdas Julien Greimas. Minneapolis: University of Minnesota Press.
10. Rifat, M. (2011). Homo Semioticus ve Genel Göstergebilim Sorunları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
11. Rifat, M. (2012). Açıklamalı Göstergebilim Sözlüğü Kavramlar Yöntemler Kuramcılar Okullar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Rifat, M. (2013). XX. Yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları 1. Tarihçe ve Eleştirel Düşünceler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
13. Rifat, M. (2014). Göstergebilim’in ABC’si. İstanbul: Say Yayınları.
14. Toptaş S., Yazıcı F. (2023). Radyo Tiyatrosunda Anlatıbilim: Reşat Nuri Güntekin'in Yaprak Dökümü Eserinin Greimas'ın Eyleyensel Örnekçesine Göre Çözümlenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(36), 20-42.
15. Yücel, T. (2005). Yapısalcılık. İstanbul: Can Sanat Yayınları.