Millî Kimliğin İnşasında Bir Araç: Balkan Halk Şarkılarında "Türk" Temsilinin Dilsel ve İdeolojik Çözümlemesi

Öz

Bu çalışma, Balkan ulus-devletlerinin kuruluş sürecinde halk şarkılarının millî kimliği inşa etmedeki ideolojik rolünü incelemektedir. Bulgar, Sırp, Makedon, Yunan ve Arnavut örneklerinden hareketle, şarkı sözlerinde Osmanlı ve Türk figürünün nasıl bir düşman imgesi olarak kurgulandığı eleştirel söylem analizi yöntemiyle irdelenmektedir. Edward Said’in “öteki”nin temsili kuramından beslenen çalışma, Norman Fairclough’un metin, söylem pratiği ve sosyal pratik boyutlarını kapsayan analitik modelini temel almaktadır. Bu model ışığında, şarkı sözlerindeki dilsel stratejiler, bu sözlerin tarihsel bağlamdaki üretim ve yayılma süreçleri ile nihayetinde toplumsal hafıza ve iktidar ilişkilerini şekillendirme işlevleri sistematik olarak analiz edilmektedir. İncelemeler, Türk imgesinin “kara” veya “kahrolası” gibi niteleyicilerle, mağduriyet anlatılarıyla ve zafer söylemleriyle tutarlı biçimde olumsuzlaştırıldığını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu ötekileştirici söylemin içinde bey, bayrak gibi Türkçe kökenli kelimelerin varlığı, kaçınılmaz kültürel etkileşimin bir göstergesi olarak paradoksal bir durum yaratmaktadır. Çalışma, Türk temsilinin Balkanlar’da homojen olmayıp dinî ve etnik bağlamlara göre farklılaşan nüanslar taşıdığını göstererek, millî kimlik inşası süreçlerine kapsamlı bir bakış sunmaktadır. Sonuç olarak, halk şarkılarının basit kültürel miras öğeleri değil, aktif birer siyasi söylem aracı olarak nasıl işlev gördüğü ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Balkanlar
• halk şarkıları
• millî kimlik
• "öteki"nin inşası
• eleştirel söylem analizi

An Instrument in Building National Identity: A Linguistic and Ideological Examination of the "Turkish" Representation in Balkan Folk Songs

Öz

This study examines the ideological role of folk songs in constructing national identity during the establishment process of Balkan nation-states. Drawing on examples from Bulgarian, Serbian, Macedonian, Greek, and Albanian traditions, this study investigates how the Ottoman and Turkish figure is constructed as an enemy image in song lyrics through critical discourse analysis. The study, informed by Edward Said’s theory of the representation of the “Other,” employs Norman Fairclough’s analytical model, which encompasses the dimensions of text, discursive practice, and social practice. In light of this model, the linguistic strategies in the lyrics, the processes of their production and dissemination in a historical context, and ultimately their function in shaping collective memory and power relations are systematically analyzed. The analysis reveals that the image of the Turk is consistently negativized through qualifiers such as “black” or “cursed,” narratives of victimhood, and discourses of victory. However, the presence of Turkish-origin words such as bey (lord) and bayrak (flag) within this othering discourse paradoxically indicates inevitable cultural interaction. By demonstrating that repre-sentations of the Turk in the Balkans are nuanced and heterogeneous across religious and ethnic contexts, the study offers a comprehensive perspective on the processes of national identity construction. Consequently, it reveals that folk songs function not as simple elements of cultural heritage but as active instruments of political discourse.

Anahtar Kelimeler

• Balkans
• folk songs
• national identity
• construction of the "other"
• critical discourse analysis

Kaynakça

1. Afyoncu, E. (2024). Son Dünya Düzeni. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
2. Aksoy, Ö. (2019). Güney Slavlarının Kahramanlık Şiirinde Türkler ve Türk İmgesi. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (16), 78-107.
3. Aksoy, Ö. (2025). Güney Slavlarında Ağıt, Ağıt Ritüelleri ve Türk Kültürü ile Olan Münasebetleri. Karadeniz Araştırmaları, 22(85), 268-285.
4. Beissinger, M. H. (2024). Empire and Resistance in South Slavic and Romanian Oral Epic Poetry. Pamela Lothspeich (Ed.), The Epic World içinde (s. 396-411). New York: Routledge.
5. Bilmez, B. (2017). Arnavutluk Tarih Ders Kitaplarında Osmanlı/Türk İmgesi. Osmanlı Araştırmaları, 49(49), 343-382.
6. Boev, E. (2006). Turskite Pesni v Sbornika na At. Vas. Vırbanski “Pesnite na Berdyanskite Bılgari”. Atanas Dermendjiev vd. (Ed.), Bılgarite v Severneto Priçernomorie: İzsledvaniya i Materiali, T. 9. içinde (s. 389-396). Odesa: Druk.
7. Bora, T. (2021). Milliyetçiliğin Kara Baharı. İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Bošković, S. (2008). L'image du Turc dans la poésie épique Serbe, Cahiers Balkaniques, (36-37), 79-98.

9. Buchanan, D. A. (2007). “Oh, These Turks!”: Music, Politics, and Interculturality in the Balkans and Beyond. Donna A. Buchanan (Ed.), Balkan Popular Culture and the Ottoman Ecumene: Music, Image, and Regional Political Discourse içinde (s. 3-55). Plymouth: The Scarecrow Press.
10. Chaldæaki, E. (2024). Turkish Folk Songs in Greek Musical Collections of the Late Ottoman Era. Rast Musicology Journal, 12(1), 47-61.
11. Çete, A. (2018). 18. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Yunanistan’da Dil Sorunu ve Ulusal Bireyin İcadı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 35(2), 85-99.
12. Çitaku, M. (2024). Turk Character in the Legendary Albanian Songs Named the Songs of the Frontier Warriors, Millî Folklor, 18(142), 76-85.
13. Demirözü, D. (2003a). İlk Dönem Yunan Romanında 1834-1880 Öteki İmajı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 45(1), 169-194.
14. Demirözü, D. (2003b). Ağustos 1999 Depremi’nin Yunan Milli Kimliğinin ‘Öteki’ İmajı Üzerinde Yarattığı Sarsıntı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 43(2), 187-194.
15. Demirözü, D. (2017). Yunan İlkokul Edebiyat Kitaplarında Türk İmajı. Litera: Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 27(2), 65-89.
16. Erol, M. (2011). Music and the Nation in Greek and Turkish Context (19th-Early 20th c.): A Paradigm of Cultural Transfers. Zeitschrift für Balkanologie, 47(2), 165-175.
17. Fairclough, N. (2013). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Routledge.
18. İğci, A., Yalçın, R. A. (2022). Türkçenin Komşu Dillerinden Makedoncanın Coğrafyası. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (9), 603-616.
19. Jelavich, B. (2013). Balkan Tarihi 1. İstanbul: Küre Yayınları.
20. Mehmetoğlu, F. (2025). Makedon Kültüründe Mitolojik Halk Şarkıları. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi, (371), 421-439.
21. Mellor, P. A. (2011). Orientalism, Representation and Religion: The Reality Behind the Myth. Religion, 34(2), 99-112.
22. Mete, M. M. (2024). Foucaultcu Felsefenin Said’in Oryantalizm’ine Etkisi. İmgelem, (14), 353-372.
23. Özdemir, M. (2020). Şarkılar Seni Söyler: Gündelik Yaşamda Müzikal Nostalji. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (32), 7-31.
24. Pennanen, R. P. (2008). Lost in Scales: Balkan Folk Music and the Ottoman Legacy. Muzikologija, 1(8), 127-147.
25. Peters, K. A. (2005). Contemplating Music and the Boundaries of Identity: Attitudes and Opinions regarding the Effect of Ottoman Turkish Contact on Bulgarian and Macedonian Folk Musics. FOLKLORICA-Journal of the Slavic, East European, and Eurasian Folklore Association, 10(2), 5-25.
26. Rice, T. (2018). The Impact of Turkic Musical Culture on the Music of Bulgaria. Razia Sultanova ve Megan Rancier (Ed.), Turkic Soundscapes: From Shamanic Voices to Hip-Hop içinde (s. 163-174). New York: Routledge.
27. Saatçi, M. B. (2009). Balkan Ulusçuluklarına Dair Bir Değerlendirme: Farklı Uluslar Farklı Usuller. Karadeniz Araştırmaları, 6(23), 13-28.
28. Said, E. W. (1979). Orientalism. Vancouver: Vintage Books.
29. Sannav S. C., Turan C. (2019). Askerî Zaferden Diplomatik Yenilgiye Bir Örnek: 1897 Dömeke Meydan Muharebesi ve Sonrasında Meydana Gelen Gelişmeler. Turkish Studies, 4, 989-1000.
30. Sannav, S.C. (2022). Kırım Savaşı’nın (1853-1856) Balkanlar’daki Milliyetçilik Hareketlerine Etkileri. Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 5(9), 257-277.
31. Şah, U. (2020). Eleştirel Söylem Analizi: Temel yaklaşımlar. Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 210-231.
32. Todorova, M. (2009). Imagining the Balkans. Oxford: Oxford University Press.
33. Yetim, F. (2011). Osmanlı İmparatorluğu’nun Dağılma Döneminde Balkan Milliyetçiliği ve Büyük Güçler. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25, 285-296.
34. Петровић, С. (2024). Епски турци као митски туђини: Етнички стереотипи и змијска фолклорно-књижевна метафорика. Књижевна Историја, 56(182), 11-38
35. Albulena. (2022, 2 Mart). “Albulena” – Albanian Anti-Ottoman Song [Video]. Youtube içinde. 11.11.2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=SsmrjmZEWSI adresinden erişilmiştir.
36. Αράχωβα Τσάμικο [Arahova Tsamiko]. (2012, 17 Eylül). Αράχωβα Τσάμικο [Video]. Youtube içinde. 16.11.2025 tarihinde https://www.youtube.com/watch?v=bXVakNgLYts adresinden erişilmiştir.
37. Даваш ли, Даваш, Балканджи Йово [Davaş li, Davaş, Balkanci Yovo]. (t.y.). Folkmusic.bg içinde. 13.11.2025 tarihinde https://folkmusic.bg/pesen/davash-li-davash-balkandji-iovo adresinden erişilmiştir.
38. Го Фатиле Клети Турци Едно Моме [Go Fatile Kleti Turtsi Edno Mome]. (t.y.). Mk.wikisource.org içinde. 17.11.2025 tarihinde https://mk.wikisource.org/wiki/Македонски_народни_песни/_Го_фатиле_клети_Турци_едно_моме adresinden erişilmiştir.
39. Жали Заре [Jali Zare]. (t.y.). Vikizvornik içinde. 22.11.2025 tarihinde https://sr.wikisource.org/wiki/Жали_Заре_да_жалимо adresinden erişilmiştir.
40. Kënga e Mic Sokolit. (t.y.). Wikipedia içinde. 02.12.2025 tarihinde https://en.wikipedia.org/wiki/Mic_Sokoli adresinden erişilmiştir.
41. Кой Уши Байряка [Koy Uşi Bayryaka]. (t.y.). Wikipedia içinde. 19.11.2025 tarihinde https://bg.wikipedia.org/wiki/Кой_уши_байряка%3F adresinden erişilmiştir.
42. Στις Έντεκα Στις Δώδεκα [Stis Endeka Stis Dodeka]. (2023, 6 Mayıs). Maniatika içinde. 02.12.2025 tarihinde https://maniatika.wordpress.com/2023/05/06/η-μάχη-στο-βαλτέτσι-12-13-μάη-1821-μέσα-από-τα-δ/ adresinden erişilmiştir.
43. Трба Трби Гевгелија [Trba Trbi Gevgeliya]. (t.y.). Pesna.org içinde. 17.11.2025 tarihinde https://pesna.org/song/489 adresinden erişilmiştir.
44. Војвода Воја Танкосић [Voyvoda Voya Tankosiç]. (t.y.). LyricsTranslate içinde. 26.11.2025 tarihinde https://lyricstranslate.com/sr/milan-mica-petrovic-vojvoda-voja-tankosic-lyrics.html adresinden erişilmiştir.