İvo Andriç’in Üç Hikayesi: Yugo-Nostaljinin Alegorisinde Osmanlı-Türk Mirasının Etkisi

Öz

İvo Andriç’in (2000) Bosna’da geçen “Anika Yaşarken”, “Jepa Köprüsünde” ve “Irgat Siman” adlı hikâyelerini beden, mekân ve emek alegorileri üzerinden inceleyen bu araştırma Yugo-nostalji ile Osmanlı-Türk mirası arasındaki ilişkiyi tartışmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel çıkış noktası söz konusu hikayelerde beden, mekân ve emek alegorilerinin yalnızca Yugoslav birlik tahayyülünü değil aynı zamanda Osmanlı-Türk mirasının bıraktığı çoğulluk, geçirgenlik ve ortaklık biçimlerini de görünür kıldığı varsayımıdır. Bu çerçevede “Anika Yaşarken” hikayesinde Anika’nın bedeni tarihsel süreç içinde bozulan çoğulluk düzeninin; “Jepa Köprüsünde” hikayesinde geçen köprü tarihsel süreklilik ve müşterek mekân fikrinin; “Irgat Siman” hikayesinde Siman’ın emeği ise eşitsizlik, sömürü ve ertelenmiş adaletin alegorik taşıyıcısı olarak okunmaktadır. Araştırmanın özgün katkısı Yugo-nostaljiyi yalnızca sosyalist Yugoslavya’nın refah, güvenlik ve birlik fikrine duyulan özlem olarak değil daha eski tarihsel katmanlarla temas hâlinde işleyen çok katmanlı bir hafıza ve yeniden okuma pratiği olarak kavramsallaştırmasından kaynaklanmaktadır. Karşılaştırmalı edebî çözümleme ile yorumbilgisel metin analizine dayanan bu araştırma Yugo-nostaljinin Osmanlı-Türk mirasını dışlamadığını aksine onunla temas ederek anlam kazanan çift katmanlı bir hafıza formu olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İvo Andriç
• Bosna-Hersek
• Osmanlı-Türk Mirası
• Yugo-nostalji
• Alegori

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak yürütülmüş olup tüm süreçlerde ilgili etik kurallara riayet edilmiştir.

Three Stories by Ivo Andrić: The Impact of the Ottoman-Turkish Legacy in the Allegory of Yugo-Nostalgia

Öz

This study examines Ivo Andrić’s (2000) Bosnia-set stories “Anika Yaşarken,” “Jepa Köprüsünde,” and “Irgat Siman” through the allegories of body, space, and labor in order to discuss the relationship between Yugo-nostalgia and the Ottoman-Turkish legacy. The study is grounded in the assumption that representations of body, space, and labor in these stories make visible not only the Yugoslav imagination of unity, but also the forms of plurality, permeability, and coexistence shaped by the Ottoman-Turkish heritage. In this framework, Anika’s body in “Anika Yaşarken” is read as an allegorical bearer of a plural order deteriorating in the course of history; the bridge in “Jepa Köprüsünde” as an allegorical bearer of historical continuity and shared space; and Siman’s labor in “Irgat Siman” as an allegorical bearer of inequality, exploitation, and deferred justice. The original contribution of the study lies in conceptualizing Yugo-nostalgia not merely as a longing for the prosperity, security, and unity associated with socialist Yugoslavia, but as a multilayered practice of memory and reinterpretation operating in contact with earlier historical layers. Based on comparative literary analysis and hermeneutic textual interpretation, the study argues that Yugo-nostalgia does not exclude the Ottoman-Turkish legacy; on the contrary, it gains meaning through its engagement with it as a double-layered form of memory.

Anahtar Kelimeler

• Ivo Andric
• Bosnia and Herzegovina
• Ottoman-Turkish Legacy
• Yugo-nostalgia
• Allegory

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with the principles of research and publication ethics, and all relevant ethical rules were observed throughout the process.

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. (2018). Türk Kültürü Etkisinde Teşekkül Eden Bir Edebî Gelenek: Boşnak Alhamiyado Edebiyatı. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (14), 184-197.
2. Andriç, İ. (1990). The Development of Spiritual Life in Bosnia under the Influence of Turkish Rule. Zelimir B. Juricic ve John F. Loud (Ed.), Duke University Press.
3. Andriç, İ. (2000). Irgat Siman. Adnan Özyalçıner ve İlhami Emin (Çev.). İstanbul: Cem Yayınevi.
4. Andriç, İ. (2014). Drina Köprüsü. Hasan Â. Ediz ve Nuriye Müstakimoğlu (Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Antić, M. (2018). Ivo Andrić: Against National Mythopoesis. Slavic Review, 77(3), 704–725.
6. Arslanboğa, K. (2021). İskender Paşa’nın Saraybosna’daki Zaviye Vakfı’nın Finansal Durum Tablosu (1807-1821). Öneri Dergisi, 16(56), 498-521.
7. Assmann, J. (2012). Cultural Memory And Early Civilization: Writing, Remembrance, And Political Imagination. Cambridge University Press.
8. Assmann, J., ve Czaplicka, J. (1995). Collective Memory and Cultural Identity. New German Critique(65), 125-133.

9. Babović, D. (2022). Safeguarding and Promoting of Cultural Heritage: Ottoman Manuscript Collections in Bosnia and Herzegovina. Nurdan S. ve Özler M. (Ed.), XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri içinde (s. 311-322). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
10. Bakic-Hayden, M. (1995). Nesting Orientalisms: The Case of Former Yugoslavia. Slavic Review, 54(4), 917-931.
11. Bakšić, S., ve Ćatović, A. (2021). Literary heritage of Bosnia and Herzegovina in the Ottoman Turkish language: A pragmatic dimension. Ankara: Grafiker Yayınları.
12. Balta, I. (2021). The Development of Ottoman and Post-Ottoman Baundaries in Bosnia and Herzegovina. Kadim, (1), 133-150.
13. Banac, I. (1984). The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Ithaca: Cornell University Press.
14. Bartulović, A. (2017). Post-Yugoslav Readings of Ivo Andrić’s Orientalism: The Ambivalence of Ottoman Legacy in Bosnia-Herzegovina. Łódzkie Studia Etnograficzne, (56), 27-48.
15. Bayram, S. (2016). Bosna-Hersek’te Türkçe Basın: Muallim. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (57), 1791-1808.
16. Benjamin, W. (2018). Pasajlar. Ahmet Cemal (Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1993).
17. Bijelić, M. (2015). Anika kao fatalna žena - demonizacija ženskosti u pripovijetci Anikina vremena Ive Andrića. Filološke studije, 13(2), 161-172.
18. Bošković, A. (2013). Yugonostalgia and Yugoslav cultural memory: Lexicon of Yu mythology. Slavic Review, 72(1), 54-78.
19. Bougarel, X. (2003). Bosnian Muslims and the Yugoslav Idea. D. Djokić (Ed.), Yugoslavism: Histories of a Failed Idea, 1918-1992 içinde (s. 100-114). London: Hurst.
20. Bougarel, X. (2008). Farewell to the Ottoman Legacy? Islamic Reformism and Revivalism in Inter-War Bosnia-Herzegovina. N. Clayer ve E. Germain (Ed.), Islam in Inter-War Europe içinde (s. 313-343). London: Hurst.
21. Boym, S. (2001). The Future of Nostalgia. New York: Basic Books.
22. Carmichael, C. (2015). A Concise History of Bosnia. Cambridge: Cambridge University Press.
23. Corović, A., ve Obralic, A. (2023). Contemporary Transformations of the Historic Urban Landscape of Sarajevo and Social Inclusion as a Traditional Value of a Multicultural Society. Land, 12(11), 1-21.
24. Çakır, İ. E. (2022). XVI. yüzyılın ortalarında Saray (Saraybosna) Şehrinde Sosyo-Ekonomik Yapı ve Hukuk. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 74, 360-370.
25. Davis, F. (1977). Nostalgia, Identity, and the Current Nostalgia Wave. Journal of Popular Culture, 11(2), 414-424.
26. Demir, M. (2016). İvo Andriç’in Drina Köprüsü Adlı Romanında Osmanlı Algısına Genel Bir Bakış. Avrasya Etüdleri, 50(2), 453-470.
27. Djilas, M. (1957). The New Class: An Analysis of The Communist System. New York: Frederick A. Praeger Pub.
28. Estrin, S. (1991). “Yugoslavia: The Case of Self-Managing Market Socialism”. Journal of Economic Perspectives, 5(4), 187-194.
29. Fletcher, A. (2012). Allegory: The Theory of a Symbolic Mode. Princeton: Princeton University Press.
30. Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Alan Sheridan (Çev.). New York: Vintage Books. (Orijinal eserin yayın tarihi 1975).
31. Foucault, M. (1978). The History of Sexuality (Cilt 1: An Introduction). New York: Pantheon Books. (Orijinal eserin yayın tarihi 1976).
32. Friedman, F. (1996). The Bosnian Muslims: Denial of A Nation. London: Routledge.
33. Friedman, V. A., ve Joseph, B. D. (2025). The Balkan languages. Cambridge: Cambridge University Press.
34. Gelez, P. (2024). Adaptation of the 1858 Ottoman Land Code in Bosnia and Herzegovina Under Austro-Hungarian Rule (1878-1918). Journal of Islamic Law, 5(1).
35. Gönel, H. (2012). Divan Edebiyatı Açısından Bir Kültür Merkezi Olarak Bosna. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 5(9), 6-21.
36. Group, R. (1995). Women in Andric’s Writing. Wayne S. Vucinich (Ed.), Ivo Andric’ Revisited: The Bridge Still Stands içinde (154-173). University of California.
37. Hawkesworth, C. (1984). Bridge Between East and West. London: The Athlone Press.
38. Hoptner, J. B. (1960). Yugoslavia in Crisis, 1934-1941. New York: Columbia University Press.
39. İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Jovic, D. (2009). Yugoslavia: A State That Withered Away. West Lafayette: Purdue University Press.
41. Katušić, B. (2017). Anika i veliki Drugi. Kultura, (154), 335-367.
42. Korić, E. (2023). Ferhad Pasha’s Waqf in Bosnia and Dalmatia: Incentive for Urbanization on the Ottoman Border in the 16th century. Vakıflar Dergisi, (60), 41-51.
43. Kujundzić, D. (1995). Ivo Andrić and the Sarcophagus of History. Wayne S. Vucinich (Ed.), Ivo Andric’ Revisited: The Bridge Still Stands içinde (s. 82-103). University of California.
44. Liotta, P. H. (2001). Paradigm Lost: Yugoslav Self-Management and the Economics of Disaster. Balkanologie, 5(1-2), 1-18.
45. Longinović, T., Z. (1995). East Within the West: Bosnian Cultural Identity in the Works of Ivo Andriç. Wayne S. Vucinich (Ed.), Ivo Andric’ Revisited: The Bridge Still Stands içinde (s. 103-123). University of California.
46. Lory, B. (2015). The Ottoman Legacy in the Balkans: Entangled Histories of the Balkans. R. Daskalov ve A. Vezenkov (Ed.), Entagled Histories of the Balkans. Volume Three: Shared Pasts, Disputed Legacies. içinde (s. 355-406). Boston: Brill.
47. Luthar, B., ve Pusnik, M. (2010). The Lure of Utopia: Socialist Everyday Spaces. B. Luthar ve M. Pusnik (Ed.), Remembering Utopia: The Culture of Everyday Life in Socialist Yugoslavia içinde (s. 1-37). New Academia Pub.
48. Maksimović, M. (2017). Unattainable Past, Unsatisfying Present - Yugonostalgia: An omen of a better future? Nationalities Papers, 45(6), 1066-1081.
49. Miller, R. F. (1978). Worker Self-Management in Yugoslavia: The Current State of Play. Journal of Industrial Relations, 20(3), 264-285.
50. Mirocha, P. (2019). Semiotics of the Ottoman Bridge: Between Its Origins and Ivo Andrić. Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ. Nauki Społeczne, 24, 167-180.
51. Ortaylı, İ. (2018). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Kronik Kitap.
52. Palmberger, M. (2013). Ruptured Pasts and Captured Futures: Life Narratives in Postwar Mostar. Focaal: Journal of Global and Historical Anthropology, 66, 14-24.
53. Palmberger, M. (2016). How Generations Remember: Conflicting Histories and Shared Memories in Post-War Bosnia and Herzegovina. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
54. Pečenković, V. (2019). Percepcija Drugog i topos granice u “Priči o kmetu Simanu”. DHS - Društvene i humanističke studije, 1(7), 13-22.
55. Perica, V. (2002). Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States. New York: Oxford University Press.
56. Savić, S. (2021). Constitutionality in the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovens/ the Kingdom of Yugoslavia- Between Covert and Overt Dictatorship. Miscellenea Historico-Iuridica, 20(2), 21-28.
57. Solak, E., ve Uzun, Y. (2021). Bosna Hersek Tarihinde Türkçenin Etkisi. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (52), 291-310.
58. Şahin, D., ve Alaca, J. (2022). Ivo Andriç’in “Drina Köprüsü”Nde Türk Kültüründen İzler ve Türk Tipi. RumeliDe Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (26). 405-418.
59. Todorova, M. (2022). Balkanları Tahayyül Etmek. Dilek Şendil (Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1997).
60. Velikonja, M. (2009). Titouage-Nostalgia For Tito in Post-Socialist Slovenia. Social History and Social Movements in Slovenia, 41, 159-170.
61. Verdery, K. (1996). What Was Socialism, And What Comes Next? Princeton: Princeton University Press.
62. Vervaet, S. (2016). A Janus-faced Modernity? Narratives of Austro-Hungarian Rule (1878-1918) in Bosnian Literature. Wiener Slawistischer Almanach, 78, 61-94.
63. Volcic, Z. (2007). Yugo-Nostalgia: Cultural Memory and Media in the Former Yugoslavia. Critical Studies in Media Communication, 24(1), 21-38.
64. Vucinich, W. S. (1995). Introduction: Ivo Andric and His Times. Wayne S. Vucinich (Ed.), Ivo Andric’ Revisited: The Bridge Still Stands içinde (s. 1-47). University of California.
65. Wachtel, A. (1995). Imagining Yugoslavia: The Historical Archeology of Ivo Andric. Wayne S. Vucinich (Ed.), Ivo Andric’ Revisited: The Bridge Still Stands içinde (s. 63-82). University of California.
66. Whitehorn, A. (1978). Yugoslav Workers' Self-Management: A Blueprint for Industrial Democracy? Canadian Slavonic Papers, 20(3), 421-428.
67. Yusuf, S. (1969). Sırp-Hırvat Dilinde Türkçenin Etkisi ve Ivo Andriç’in Bir Öyküsünde Kullanılan Türkçe Sözcükler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 17, 283-287.