Ege Bölgesi Kızılçam (Pinus brutia Ten.) Ormanlarında Çam Balı Üretiminin Sosyoekonomik ve Teknik Analizi

Öz

Türkiye, dünya çam balı üretiminin yaklaşık %90’ını karşılayarak bu alanda küresel ölçekte stratejik bir konuma sahiptir. Çam balı, yalnızca ekonomik bir ürün değil, aynı zamanda kırsal kalkınma ve ekosistem hizmetleri açısından da önemli bir odun dışı orman ürünüdür. Bu araştırmada çam balı üreticilerinin sosyoekonomik yapısı, üretim koşulları, örgütlenme düzeyi, mekanizasyon kullanımı ve pazarlama stratejileri analiz edilmiş, üretimin sürdürülebilirliğini tehdit eden başlıca sorunlar belirlenmiş ve çözüm önerileri geliştirilmiştir. Araştırma Muğla, Aydın ve İzmir illerinde çam balı üretimi yapan 379 arıcılık işletmesinden anket yoluyla elde edilen verilere dayanmaktadır. Bulgular işletmelerin faaliyet gösterdikleri illere göre oluşturulan gruplar temelinde değerlendirilerek, üretici odaklı politikaların geliştirilmesi ve sektörel kapasitenin artırılmasına yönelik stratejik planlamalar için önemli bir zemin oluşturmuştur. Araştırma sonuçları üreticilerin yaşlandığını, eğitim ve örgütlenme düzeyinin yetersiz kaldığını göstermektedir. Sosyal güvence eksikliği ve finansman sıkıntıları ekonomik sürdürülebilirliği tehdit ederken, ORKÖY desteklerinin etkin kullanılamadığı, modern ekipman kullanımının ve diğer arı ürünlerinin üretiminin çok düşük seviyede kaldığı belirlenmiştir. Koloni kayıplarının hastalıklar, iklim değişikliği ve konaklama alanı yetersizliği gibi nedenlerle arttığı; pazarlamada ise toptancı ve tüccarların belirleyici rol oynadığı ve bu durumun üretici gelirlerini olumsuz etkilediği anlaşılmıştır. Bu bağlamda doğrudan satış ve sözleşmeli üretim gibi farklı pazarlama kanallarının teşvik edilmesi, gençlerin sektöre kazandırılması, eğitim faaliyetlerinin yaygınlaştırılması, üretici örgütlenmesinin güçlendirilmesi, mekanizasyon düzeyinin artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arıcılık
• çam balı
• üretici
• sosyoekonomik
• teknik analiz
• Ege Bölgesi

Socioeconomic and Technical Analysis of Pine Honey Production in the Turkish Red Pine (Pinus brutia Ten.) Forests of the Aegean Region

Abstract

Türkiye holds a globally strategic position, accounting for approximately 90% of the world’s pine honey production. Pine honey is not only an economically valuable product but also a significant non-wood forest product in terms of rural development and ecosystem services. This study analysed the socioeconomic structure of pine honey producers, production conditions, level of organisation, use of mechanisation, and marketing strategies. It also identifies the key threats to the sustainability of production and offers solution-oriented recommendations. This research is based on data collected through surveys conducted with 379 beekeeping enterprises engaged in pine honey production in the provinces of Muğla, Aydın, and İzmir. The findings were evaluated based on groups formed according to the provinces in which the enterprises operate, thus providing a foundation for producer-oriented policies and strategic planning to enhance sectoral capacity. The results reveal that the producer population is aging, and education and organisation levels remain inadequate. Lack of social security and financial difficulties threaten economic sustainability, while ORKÖY supports are not effectively utilized. Moreover, the use of modern equipment and the production of other bee products remain at very low levels. Colony losses have increased due to diseases, climate change, and a shortage of suitable migration sites. In marketing, wholesalers and traders play a dominant role, which adversely affects producer incomes. In this context, it is recommended to promote different marketing channels, such as direct sales and contract production, encourage youth participation in the sector, expand training activities, strengthen producer organisations, and increase the level of mechanisation.

Keywords

• Beekeeping
• pine honey
• producer
• socioeconomic
• technical analysis
• Aegean Region

Kaynakça

1. Adanacıoğlu, H., Topal, E. ve Kösoğlu, M. (2020). Arıcılık işletmelerinin modernizasyona yatkınlığı: İzmir ili örneği. Journal of Animal Production, 61(1),1-8. https://doi.org/10.29185/hayuretim.669098
2. Aktürk, D. ve Aydın, B. (2019). Çanakkale ilinde arıcılık işletmelerinin yapısal özellikleri ve arıcılık faaliyetleri. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 7(10), 1618-1628.
3. Borum, A. E. (2017). Güney Marmara Bölgesi’nde arıcılık anket çalışması. Uludağ Arıcılık Dergisi, Mayıs, 2017, 17(1), 24-34.
4. Burucu, V. ve Gülse Bal, H. (2018). Arıcılık işletmelerinin pazarlama olanakları: Kastamonu ili Azdavay ilçesi örneği. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 23-35.
5. Büyüköztürk, Ş. (2015). Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. 21. Baskı., Pegem Yayıncılık, Ankara, 213s., ISBN: 978-975-6802-74-8.
6. Çevrimli, M.B. (2017) Arıcılık işletmelerinin teknik ve ekonomik analizi; Ege Bölgesi örneği (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 183s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
7. Çevrimli, M.B. ve Sakarya, E. (2018). Arıcılık işletmelerinin yapısal özellikleri ve sorunları; Ege Bölgesi örneği. Eurasian J Vet Sci, 34(2), 83-91.
8. Çevrimli, M.B. ve Sakarya, E. (2019). Tarsim arılı kovan sigorta uygulamaları TR32 Bölgesi Örneği. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Health Sciences Institute, 5(1), 1-10.

9. Daniel, W.W. ve Terrell J. C. (1995). Business Statistics for Management and Economics (Seventh Edition). Houghton Mifflin Company, lSBN:0-395-71671-3. 972 p., USA.
10. Daşdemir, İ. (2019). Bilimsel Araştırma Yöntemleri (2.Basım). Nobel Akademik Yayıncılık ve Danışmanlık Tic. Ltd. Şti., Y.No: 1536, ISBN: 978-605-320-442-8, Ankara, 210s.
11. de-Miguel, S., Pukkala, T. ve Yeşil, A. 2014. Integrating pine honeydew honey production into forest management optimization. European Journal of Forest Research, 133(3), 423-432.
12. Demirkapılar, A. (2019). Tekirdağ bölgesinde bal üretim ve pazarlama sorunları (Yüksek lisans tezi). T.C. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yönetim ve Organizasyon Anabilim Dalı, Tekirdağ, 89s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
13. Doğaroğlu M. (1999). Modern Arıcılık. Anadolu Matbaa ve Ambalaj San. Tic. Ltd. Şti. İstanbul. 295s. Durmuş, B., Yurtkoru, E.S. ve Çinko, M. (2013). Sosyal Bilimlerde SPSS’le Veri Analizi. Beta Basım Yayım, İstanbul. 215s., ISBN: 978-605-377-541-6
14. EİB. (2022). Ege İhracatçı Birlikleri, arı gibi çalıştılar, 138 ülkeye Türk balını tanıttılar, Erişim tarihi: 15.08.2024, Erişim adresi: https://www.eib.org.tr/
15. Emir, M. (2015). Türkiye’de arıcıların sosyo-ekonomik yapısı ve üretim etkinliği (Doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, Samsun, 167s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
16. FAO. (2025). Food and Agriculture Organization, Erişim tarihi: 19. 03. 2025, Erişim adresi: https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL
17. Göksu, E. (2022). Ürün ihtisas borsasının odun dışı orman ürünleri uygulanabilirliği üzerine bir araştırma: çam balı örneği (Doktora tezi). Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, İzmir, Türkiye, 261s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
18. Göksu, E. (2024). Doğanın sürdürülebilir ekolojik dengesi içinde bir ilişki: arıcılık ve ormancılık. Başkent Arıcılık Dergisi, Nisan, Mayıs, Haziran, 3, 64-66. Erişim adresi: https://www.ankara.bel.tr/yayinlar/goster/aricilik-dergisi
19. İnci, H., Karakaya, E. ve Topluk, O. (2022). Bingöl ili arıcılık işletmelerinin yapısal özellikleri. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 9(4), 996-1013.
20. Kalıpsız, A. (1994). İstatistik Yöntemler. İstanbul Üniversitesi Yayın No: 3835. Orman Fakültesi Yayın No: 427, ISBN: 975-404-368-x, İstanbul, 558 s.
21. Korkmaz, M. (2016). Muğla kızılçam ormanlarında arıcılık: sosyo-ekonomik değerlendirme. Muğla Kızılçam Ormanlarında Arıcılık Ormancılık İlişkileri, (Ed., M. Avcı ve M. Korkmaz), MAYBİR Yayınları No: 1, Muğla, s: 122-142, ISBN 978-605-66673-0-5
22. Korkmaz, M., Avcı, M. ve Özçelik, R. (2018). Kızılçam ormanlarında çam balı üretimi kapsamında göçer arıcılığın sorunları. ISNOS-MED 1st International Symposium on Silvopastoral Systems and Nomadic Societies in Mediterranean Countries, PROCEEDINGS, Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Yayınları No: 002, (Ed., A. Tolunay), ISBN: 978-605-81136-2-6, 1. Baskı, 22-24 October, 2018, Isparta, pp. 324-328.
23. Küçük, A., Saylam, A., Al, A. ve Şahinoğlu, O.Y. (2022). Orman köylerinde arıcılık sorunları ve çözüm önerileri (Trabzon Orman Bölge Müdürlüğü örneği). Ormancılık Araştırma Dergisi 9(2), 122-134. https://doi.org/10.17568/ogmoad.997825
24. Onuç, Z., Yanar, A., Saner, G. ve Güler, D., 2019. Arıcılık faaliyetinin ekonomik yönü üzerine bir analiz: İzmir-Kemalpaşa ilçesi örneği. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 56(1), 7- 14s. https://doi.org/10.20289/zfdergi.420370
25. Özbilgin, N., Alataş, İ., Balkan, C., Öztürk, A.İ. ve Karaca, Ü. (1999). Ege Bölgesi arıcılık faaliyetlerinin teknik ve ekonomik başlıca karakteristiklerinin belirlenmesi. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi, 9(1),149-171.
26. Özsayın, D., Tan, S. ve Everest, B. (2018). Gökçeada ilçesinde organik arıcılık yapan işletmelerin sosyo-ekonomik yapısı ve pazarlama olanakları. IX. International Balkan and Near Eastern Social Sciences Congress Series- IBANESS, September 29-30, 2018, Edirne-Türkiye, pp. 236-245.
27. Özsayın, D., Akbağ, H.I. ve İnce, B. (2024). Arıcılık işletmelerinin sosyo-ekonomik yapısı ve sorunları: Muğla ili Fethiye ilçesi örneği. Ege 11th. International Conference on Applied Sciences, June 01 –03, 2024 – İzmir-TÜRKİYE, pp. 489-502.
28. Öztürk, C., Subaşı, O.S., Uysal, O., Seçer, A., Alemdar, T. ve Ören, M.N. (2014). Akdeniz Bölgesinde Arıcılık İşletmelerinin Teknik ve Ekonomik Yapısının Belirlenmesi, TEPGE Yayın No: 254, Ankara, 39s.
29. MacDonald, P.L. ve Gardner, R.C. (2000). Type I error rate comparisons of post hoc procedures for ı j chi-square tables. Educational and Psychological Measurement, 60(5), 735-754. https://doi.org/10.1177/00131640021970871
30. Saner, G., Engindeniz, S., Çukur, F. ve Yücel, B. (2005). İzmir ve Muğla İllerinde Faaliyet Gösteren Arıcılık İşletmelerinin Teknik ve Ekonomik Sorunları Üzerine Bir Araştırma. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü (TEAE), 126s (Basılmış Araştırma Kitapçığı), Ankara, ISBN: 975 407 169-1
31. Saner, G., Yücel, B., Yercan, M., Karaturhan, B., Engindeniz, S., Çukur, F. ve Köseoğlu, M. (2011). Organik ve Konvansiyonel Bal Üretiminin Teknik ve Ekonomik Yönden Geliştirilmesi ve Alternatif Pazar Olanaklarının Saptanması Üzerine Bir Araştırma: İzmir İli Kemalpaşa İlçesi Örneği. T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü, Yayın No:195, Ankara, 173s.
32. SGK. (2026). Sosyal Güvenlik Kurumu, Sosyal Güvenlik Kurumu Veri Uygulaması, Erişim tarihi: 03.01.2026, Erişim adresi: https://net.sgk.gov.tr/SgkVeriV2/
33. Seğmenoğlu, N. (2018). Adana ilinde arıcılığın genel yapısı ve arıcılık faaliyetleri (Yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Zootekni Anabilim Dalı, Elazığ, 86s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
34. Semerci, A. ve Yurdugül Topal, A. (2023). Çanakkale ili arıcılık işletmelerinin sosyo-ekonomik analizi. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 10(2), 380-397. https://doi.org/10.30910/turkjans.1188662
35. Şengül, Z. ve Saner, G. (2022). Aydın, İzmir ve Muğla illerinde arıcılık yapan işletmelerin sosyo-ekonomik analizi. International Conference on Global Practice of Multidisciplinary Scientific Studies-III Turkish Republic of Northern Cyprus. November 15-17, 2022 Cyprus. Proceeding Book. (Ed: Baran M. F., Seydoşoğlu, S., Artekin A., Ö.), ISSN:978-625-6380-10-3. S. 1038-1061
36. Şengül, Z. (2020). Ege Bölgesinde arıcılık yapan işletmelerin sürdürülebilirlik yönünden değerlendirilmesi (Doktora tezi). Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, İzmir, Türkiye, 223s. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
37. Tabur, Z. ve Gül, A. (2019). Uşak ilinde arı yetiştiricilerinin sosyo-ekonomik durumu ve arıcılığın teknik özelliklerinin belirlenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 24(2), 146-152.
38. TCMB. (2025). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Gösterge Niteliğindeki Merkez Bankası Kurları, Reel Efektif Döviz Kuru, Erişim tarihi: 21.03.2025, Erişim adresi: https://www.tcmb.gov.tr
39. Terzi, C., Şahin, M. ve Yurdugül, H., 2023. İki-yönlü olumsallık Tablolarında gözenek artık testi: ki-kare analizi için post-hoc testleri. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 13(1), 304-327. https://doi:10.17943/etku.1075830
40. TRADE MAP. (2025). International Trade Center, Trade Statistics for International Business Development, Erişim tarihi: 23.04.2025, Erişim adresi: https://www.trademap.org.
41. TÜİK. (2020). Türkiye İstatistik Kurumu, Hayvancılık İstatistikleri, Erişim tarihi: 09.09.2020, Erişim adresi: http://www.tuik.gov.tr
42. TÜİK. (2025). Türkiye İstatistik Kurumu, Hayvancılık İstatistikleri, Erişim tarihi: 01.05.2025, Erişim adresi: http://www.tuik.gov.tr
43. TÜRK-İŞ. (2021). Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu, Açlık ve Yoksulluk Sınırı, Erişim tarihi: 06.09.2021, Erişim adresi: https://www.turkis.org.tr/category/aclik-yoksulluk/
44. URL-1 (2025). Erişim tarihi: 03.01.2025, Erişim adresi: https://www.google.com/earth
45. Uygur, Ş. Ö. ve Yücel, B. (2016). İzmir yöresindeki bal arısı popülasyonlarında fizyolojik özelliklere ilişkin genetik parametre tahminleri ve seleksiyon verimliliğinin değerlendirilmesi. Journal of Animal Production, 57(1), 41-48.
46. Varalan, A. ve Çevrimli, M.B. (2023). Kars ilinde arıcılık işletmelerinin sosyo-ekonomik yapısı üzerine bir araştırma. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 16(2), 102-107.
47. Yıldız, A.K., Ayyıldız, M., Ayyıldız, B. ve Arslan, S. (2022). Yozgat ili arıcılık işletmelerinin teknik ve sosyo-ekonomik durumunun incelenmesi. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 10(5), 846-852.