Sayrafî ve Fıkıh Usûlüne Dair Görüşleri

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 195 - 220, 30.12.2025

Abdulbasıt Saltekin

https://doi.org/10.58657/batmanakademi.1736033

Öz

Fıkıh usûlü ilminin sahih biçimde kavranabilmesi, bu ilmin doğduğu tarihî ve ilmî bağlamın, ayrıca bu bağlamda ortaya çıkan tartışmaların arka planındaki saiklerin doğru bir şekilde anlaşılmasına bağlıdır. Şâfiî sonrası süreçte, bilhassa hicrî IV. asır usûl sahasında yoğun bir fikrî hareketliliğe sahne olmuş; ancak bu döneme ait dil, kelâm ve usûl literatürünün büyük bir kısmı günümüze ulaşamamıştır. Bu sebeple, Şâfiî ile Bâkıllânî arasındaki ilmî sürekliliğin tam anlamıyla kurulamayışı, bu dönemin “kayıp halka” olarak adlandırılmasına sebep olmuştur.
Fıkıh usûlünün klasik dönemde kazandığı sistematik yapının arka planındaki entelektüel dokuyu anlamak isteyenler için bu kayıp halka özel bir ehemmiyet taşımaktadır. Elimizde yazılı olarak mevcut olmayan, ancak sonraki dönem literatüründe görüşlerine yer verilen bu devrin ilmî birikimini anlamaya yönelik çabalar, usûl ilminin tarihî gelişim çizgisini aydınlatma açısından zarurîdir. İşte bu çalışma da, Şâfiî ile başlayan tedvîn sürecinin tedrîcî gelişimini tespit etmeyi ve bu süreçte eserleri kaybolmuş olan önemli bir figür olan Sayrafî (ö. 330/941) üzerinden söz konusu döneme ilmî bir projektör tutmayı hedeflemektedir. Böylece usûl ilminin erken dönem merhalelerinin daha iyi kavranmasına katkıda bulunmak amaçlanmaktadır.
Mütekellim usûl anlayışının sonraki nesillere aktarılmasında önemli bir rol üstlenen Sayrafî, usûl sahasında eserler vermiş olmakla birlikte bu eserlerin hiçbiri günümüze tam metin olarak ulaşmamıştır. Ancak onun görüşleri, gerek doğrudan nakiller gerekse müteakip dönem eserlerinde yer alan atıflar vasıtasıyla kısmen korunmuş ve bize ulaşabilmiştir. Bu çalışmada, Sayrafî’ye nispet edilen usûlî görüşler, klasik usûl sistematiği çerçevesinde derlenmekte ve ilmî olarak değerlendirilmek suretiyle yeniden inşa edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sayrafi , Usül , Şeri delil , Hüküm , İstidlal

Sayrafî And His Views On The Islamic Law Procedure

Öz

A sound understanding of the science of uṣūl al-fiqh (principles of Islamic jurisprudence) requires a comprehensive grasp of its historical and intellectual context, along with the underlying motives behind the debates that emerged within that context. The post-Shāfiʿī period, particularly the 4th/10th century AH, witnessed intense scholarly activity in the field of uṣūl. However, a significant portion of the literature from this era—spanning language, theology, and jurisprudential methodology—has not survived to the present. Consequently, the inability to establish a complete intellectual continuity between al-Shāfiʿī and al-Bāqillānī has led scholars to refer to this period as a "missing link" in the historical development of uṣūl al-fiqh.
This lost link bears special significance for those seeking to comprehend the intellectual fabric underlying the systematization of uṣūl in the classical period. Although the original texts of this era are no longer extant, the ideas of key figures such as al-Sayrafī (d. 330/941) have been partially preserved through later citations and direct transmissions. This study aims to shed light on the gradual compilation process initiated by al-Shāfiʿī by focusing on al-Sayrafī, whose contributions represent a crucial phase in the intellectual evolution of the discipline. Accordingly, this work seeks to reconstruct and critically assess the legal-theoretical views attributed to al-Sayrafī within the framework of classical uṣūl systematics, thereby contributing to a deeper understanding of the formative stages of the discipline.

Anahtar Kelimeler

Sayrafi , Procedure , Ecclesastical evindence , judgment , deduction

Kaynakça

• Âmîdî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. Riyâd: Daru’s-Sumey’î, 2003.
• Bâkillânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. et-Takrîb ve’l-İrşâd es-Sağîr (thk. Abdulhamîd b. Ali Ebû Züneyz) . Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
• Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib. Mu’temed Fî Usûli’l-Fıkh. Dimeşk, 1964.
• Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-Esrâr An Usûli Fahri’l-İslam el-Bezdevî. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiu’s-Sahîh. Kâhire: Matba’tu’S-Selefiyye, h.1400.
• Cüveynî, İmâmü'l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh. Mansûra/Mısır: el-Vefâ,, h.1418.
• —. Kitâbu’t-Telhîs Fî Usûli’l-Fıkh. Beyrût: Daru’l-Beşâiri’l-İslamîyye, 1996.
• Ebnâsi, Burhâneddin İbrâhim b. Musa b. Eyyûb Ebu İshâk. eş-Şeza’l-Feyyah min Ulûmi İbni’s-Salâh. Mektebetu’r-Rüşd, 1998.
• Ferrâ’, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef. el-Udde fî Usûli’l-Fıkh. Riyâd, 1990.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Menhûl. Beyrût: Daru’l-Fikri’l-Muâsır, tarih yok.
• —. Mustasfâ Min İlmi’l-Usûl. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, h. 1413.
• Hindî, Ebû Abdillâh Safiyyüddîn Muhammed b. Abdirrahîm el-Urmevî. Nihâuyetu’l-Vusûl fî Dirâyeti’l-Usûl. Mekke: el-Mektebetu’t-Ticâriyye, tarih yok.
• İbn Akîl, Ebü’l-Vefâ Alî b. Akīl b. Muhammed b. Akīl el-Bağdâdî. el-Vâdıh fi Usûli’l-Fıkh. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1999.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Nuzhetu’n-Nazar fi Tavdîhi Nuhbeti’l-Fikri fi Mustalâhi Ehli’l-Eser. Riyâd: Matbaatu Sefîr, h.1422.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr b. Hallikân el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ s̱ebete bi’n-naḳl evi’s-semâʿ ev es̱betehü’l-ʿayân’. Beyrut: Dâru’s-Sadır, 1994.
• Irâkī, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân. et-Takyîd ve’l-İdâh Şerhu Mukaddimeti İbni’s-Salâh. Mektebetu’r-Rakamiyye,, 1969.
• İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî el-Ümevî. Nihâyeti’s-Sûl Fi Şerhi Minhâci’l-Vusûl. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
• Kandehlevi, Muhammed İdris. Minhatu’l-Muğîs Şerhu Elfiyyeti’l-İrâkî fi’l-Hadîs. Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmî, 2009.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. el-İkdu’l-Manzûm fi’l-Husûs ve’l-Umûm. Dâru’l-Kutubî, 1999.
• Kelvezâni, Ebü'l-Hattab Mahfuz b. Ahmed b. Hasan El-Hanbeli. et-Temhîd fî Usûli’l-Fıkh. Cidde: Dâru’l-Medenî, 1975.
• Mâzerî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Ömer et-Temîmî es-Sıkıllî. Îdâhu’l-Mahsûl min Burhâni’l-Usûl. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2001.
• Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed. et-Tahbir fi Şerhi’t-Tahrir Fî Usûlü’l-Fıkh. Riyâd: Mektebtu’r-Ruşd, 2000.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Tehẕîbü’l-esmâʾ ve’l-luġāt. Lübnan: Daru'l-Kutubi'l-İlmiyye, tarih yok.
• Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek Ale’s-Sahîhayn. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
• San‘ânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed b. el-İmâm el-Mütevekkil-Alellāh İsmâîl. Tavdîhu’l-Efkâr Limaânî tenkîhi’l-Enzâr. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Fethu’l-Muğis bi Şerhi Elfiyeti’l-Hadîs. Riyâd: Dâru’l-Minhâc, h.1426.
• Sem‘ânî, Ebû Bekr Muhammed b. Mansûr b. Abdilcebbâr el-Mervezî. Kavâtiu’l-Edille Fi’l-Usûl. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-İbhâc Fi Şerhi’l-İbhâc Ale Minhaci’l-Vusûl İle İlmi’l-Usûl Li’l-Beydavi. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1404.
• —. Refu’l-Hâcib an Muhtasar İbni’l-Hâcib. Beyrût: Âlemu’l-Kutub, 1999.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. Tedrîbu’r-Râvî fî Şerhi takrîbi’n-Nevevî. Beyrût: Dâru İbni Hazm, 2009.
• Şaban, Zekiyuddin (trc. İbrahim Kâfi Dönmez). İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh). Ankara: TDV Yay, 1900.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed es-San‘ânî el-Yemenî. İrşâdu’l-Fuhûl İle Tahkiki’l-Hak Min İlmi’l-Usûl. Dimeşk: Daru’l-Kutubi’l-Arabî, 1999.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Luma’ Fî Usûli’l-Fıkh. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1985. —. et-Tabsira Fi Usûli’l-Fıkhi. Dimeşk: Daru’l-Fikr, h.1403.
• Ukûn, Tevfîk. el-Arâu’l-Usûliyye li Ebi Bekr es-Sayrafi. Y. Lisans Tezi. Cezâir Üniversitesi. 2001.
• Urmevî, Ebü’s-Sena Siracüddin Mahmûd. Siraceddin. el-Tahsîl mine’l-Mahsûl. Beyrût: Müesseasetu’r-Risâle, 1988.
• Yaşar, Mehmet Aziz. “Erken Dönem Şâfiî Fakihlerinden İbn Süreyc Ve Sayrafî’nin İhtilaf Ettikleri Usûl Meseleleri Ve Bu İhtilafın Mezhepteki İzdüşümleri”. Şarkiyat 11/1 (Nisan 2019), 199-227.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmânet-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Târîḫu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Tabaḳātü’l-)Meşâhîr ve’l-Aʿlâm. Lübnan: Daru'l-Garbi'l-İslami, 2003.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Bahru’l-Muhît Fî Usûli’l-Fıkh. Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.