Öz

Bu çalışma, 16. yüzyıl Osmanlı- Hanefî ilim geleneğinin önemli fakihlerinden biri olan İbn Hammâde el-Antâkî’nin hayatı yanında ilmî karakterini konu edinmektedir. Antakya’da başladığı eğitim hayatını Halep, Mekke ve Kahire gibi ilim merkezlerinde devam ettiren İbn Hammâde el-Antâkî mantık, kelam ve fıkıh usulü gibi aklî ilimlerle, hadis ve kıraat gibi naklî ilimleri şahsında birleştiren bir fakihtir. Özellikle Şihâbüddîn el-Kastallânî (ö. 923/1517) ve Zekeriyyâ el-Ensârî (ö. 926/1520) gibi otoritelerden hadis icazeti alması, onun fıkhî melekelerini güçlü bir rivayet temeline oturttuğunu göstermektedir. İbn Hammâde el-Antâkî’nin temâyüz eden en mühim yönü, nazarî fıkıh birikimini bürokratik ve amelî hukuk deneyimiyle mezcetmiş olmasıdır. Aile geleneği olarak tevarüs ettiği tevkî‘ ve şehâdet mesleklerini icra etmesi, onu sadece bir müderris değil, aynı zamanda şürût ilmi ve diplomatik belge düzenleme usullerine hâkim bir hukuk teknisyeni konumuna taşımıştır. Ayrıca, Halep Sultaniye Medresesi’nin kapısındaki 'müderris Şâfiî mezhebinden olmalı' yazı sebebiyle mezhebî sınırlamalara karşı sergilediği ilkeli duruş ve halka yönelik irşat faaliyetlerinde kullandığı Türkçe-Arapça esnek dil, fıkhın toplumsallaşma sürecindeki rolünü ortaya koymaktadır. Tebliğ kapsamında, Radıyyüddîn İbnü’l-Hanbelî (ö. 971/1563) gibi muasırlarının tanıklıkları ışığında İbn Hammâde el-Antâkî’nin hassas tahşiye çalışmaları, hac ve umre menâsikine dair telifi ve Osmanlı-Hanefî hukuk düşüncesine katkıları tahlil edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Osmanlı Hukuk Tarihi
• Hanefi Mezhebi
• Fakih
• Müderris
• İbn Hammâde el-Antâkî

A Polymath Jurist of 16th-Century Ottoman Hanafism: Ibn Hammada al-Antaki

Öz

This study explores the life and scholarly character of Ibn Ḥammāda al-Anṭākī, one of the prominent jurists of the 16th-century Ottoman-Hanafi intellectual tradition. Having pursued his education -which began in Antioch- across major scholarly centers such as Aleppo, Mecca, and Cairo, al-Anṭākī was a jurist who synthesized rational sciences, such as logic, theology, and legal theory, with traditional sciences, such as hadith and recitation. His receipt of hadith licenses from leading authorities like Shihāb al-Dīn al-Qasṭallānī (d. 923/1517) and Zakariyyā al-Anṣārī (d. 926/1520) demonstrates that he anchored his juridical faculties in a robust foundation of transmission. The most distinguishing feature of Ibn Ḥammāda al-Anṭākī is his integration of theoretical jurisprudence with bureaucratic and practical legal experience. By practicing the professions of tevkî‘ and shahāda, which he inherited as a family tradition, he transcended the role of a mere mudarris to become a legal technician proficient in the science of shurūt and the methods of drafting diplomatic documents. Furthermore, his principled stance against sectarian restrictions-notably evidenced by his refusal of a position at the Aleppo Sultaniye Madrasa due to the inscription the mudarris must be of the Shafi'i madhhab -along with his use of a flexible Turkish-Arabic linguistic approach in public guidance activities, reveals his significant role in the socialization of jurisprudence. Within the scope of this paper, al-Anṭākī’s meticulous marginalia works, his treatise on the rituals of Hajj, and his contributions to Ottoman-Hanafi legal thought will be analyzed in light of the testimonies of his contemporaries, such as Raḍī al-Dīn Ibn al-Ḥanbalī (d. 971/1563).

اِبْنُ حَمَادَةَ الْأَنْطَاكِيُّ فَقِيهًا حَنَفِيًّا فِي الْعَصْرِ الْعُثْمَانِيِّ

Öz

: تتناول هذه الدراسة ترجمة مستفيضة للشيخ "ابن حمادة الأنطاكي"، الذي يُعد أحد أعلام الفقهاء في الحقبة العثمانية خلال القرن العاشر الهجري، مسلطةً الضوء على سيرته الذاتية وملامح شخصيته العلمية الرصينة. استهل المترجم له مسيرته التعليمية في أنطاكية، ثم شدّ الرحال في طلب العلم إلى حواضر كبرى كحلب ومكة والقاهرة؛ حيث برز كفقيهٍ جامعٍ بين المعقول والمنقول، فضمّ العلوم العقلية من منطقٍ وكلامٍ وأصول فقهٍ إلى العلوم النقلية من حديثٍ وقراءات. وإنَّ نيله إجازات الحديث من أساطين الرواية آنذاك، وفي مقدمتهم الشهاب القسطلاني (ت ٩٢٣هـ) وزكريا الأنصاري (ت ٩٢٦هـ)، لبرهانٌ جليٌّ على أن ملكته الفقهية لم تكن مجرد رأيٍ مجرد، بل كانت مشيدةً على أركانٍ متينة من الرواية والأثر. بيد أنَّ أخصَّ ما تميز به ابن حمادة هو امتزاجه الفريد بين المكنة الفقهية النظرية وبين الدربة العملية في القضاء والبيروقراطية؛ إذ إن ممارسته لمهنتي التوقيع والشهادة تِبراً عن أسلافه، قد جعلت منه تقنياً قانونياً متبحراً في علم الشروط وأصول تحرير الصكوك الدبلوماسية، ولم يقف عند حدود التدريس والتقرير. وعلاوة على ذلك، تعكس الدراسة مواقفه المبدئية وتصلبه في الحق؛ ويجلى ذلك في نأيه عن تولي مشيخة "المدرسة السلطانية" بحلب لما وجد في وقفيّتها شرطاً يقضي بأن يكون المدرس شافعياً، مؤثراً بذلك عزة الانتماء المذهبي على المآرب السياسية. كما تبرز الدراسة دوره في "تجسير الفقه بالواقع" من خلال نشاطه الإرشادي الذي زاوج فيه بين العربية والتركية لتقريب المسائل الشرعية للأفهام. واعتماداً على شهادات معاصريه، كرضي الدين ابن الحنبلي (ت ٩٧١هـ)، ستحلل هذه الورقة مجهوداته في التحشية الدقيقة، وتأليفه في مناسك الحج والعمرة، وإسهاماته الجليلة في الفكر القانوني الحنفي العثماني

Anahtar Kelimeler

• الفقه الإسلامي
• التاريخ القانوني العثماني
• ، المذهب الحنفي،

Kaynakça

1. Akça, Emrullah. (ed. Muhammed Kızılgeçit). Madde Bağımlılığı ve Maneviyat. Diyarbakır: Şarkiyat Yayınları, 2025.
2. Atar, Fahrettin. “Şürût ve Sicillât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/270-273. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
3. Atar, "Noter". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/210-213. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
4. İbnü’l-‘İmâd, Abdülhay b. Ahmed el-Hanbelî. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. thk. Abdülkâdir el-Arnaût-Mahmûd el-Arnaût. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986-1993.
5. İpşirli, Mehmet. “Mülâzemet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/536-537. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
6. Merçil, Erdoğan. "Tevkî'". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/35-36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
7. Murtazâ ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed b. Muhammed. Tâcü’l-ʻarûs min cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Komisyon. 40 Cilt. Kuveyt: et-Türâsü’l-Arabî, 1965-2001.
8. Necmüddîn el-Gazzî, Ebü’l-Mekârim Muhammed b. Muhammed el-Âmirî. el-Kevâkibü’s-sâʾire bi-menâkıbi aʿyâni’l-miʾeti’l-ʿâşire. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1997.