Musical Elements in the Divan of Ahmed Pasha

Yıl 2025, Cilt: 28 Sayı: 54, 543 - 560, 16.12.2025

Orhan Balcı

https://doi.org/10.31795/baunsobed.1654247

Öz

On the path to perfection, Turkish literature and Turkish music, making great strides in the 15th century, nurtured each other harmoniously. This synergy led to both the composition of existing poems and the writing of poems suitable for musical modes. Consequently, many classical Turkish literature poets contributed to the inclusion of musical terms in poetry. This study identifies the musical terms in the divan of Ahmed Pasha, one of the prominent figures of the 15th century, and examines how they are used in poetry (literally or metaphorically) and their relationships with other words and phrases. The study does not include examples of musical terms used as words with other meanings (such as muhayyer, nevruz, uşşâk, rast, kânun, târ, perde, Zühre, Dâvûd, nevbet, karâr, makam). In couplets where musical terms are used, literary arts like tenasüp, tevriye, iham, and teşbih are employed to enrich the imagery. Research on the work reveals that Ahmed Pasha extensively used musical modes, instruments, and various musical concepts in his poems, thus embedding his interest and knowledge of music in his divan through his couplets.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish literature , classical Turkish music , Ahmed Paşa , poetry-music relationship , musical terms.

Ahmed Paşa divânında mûsikî unsurları

Öz

Mükemmelleşme yolunda 15. yüzyılda emin adımlarla ilerleyen Türk edebiyatıyla Türk mûsikîsinin uyum içinde birbirinden beslenerek hem mevcut şiirlerin bestelenmesine hem de makamlara uygun şiirlerin yazılmasına zemin oluşturmuştur. Böylelikle çok sayıda klâsik Türk edebiyatı şairi, mûsikî terimlerinin şiire girmesine katkıda bulunmuştur. Çalışmada 15. yüzyılın önemli simalarından biri olan Ahmed Paşa’nın divanındaki mûsikî terimleri tespit edilip şiirde kullanış biçimleri (gerçek veya mecaz) ortaya konduktan sonra bunların diğer kelime ve kelime gruplarıyla ilişkisi tahlil edilmiştir. Çalışmaya mûsikî terimlerinden kelime olarak başka anlamlara gelecek şekilde kullanılan örnekler (muhayyer, nevrûz, uşşâk, rast, kânun, târ, perde, Zühre, Dâvûd, nevbet, karâr, makam) dahil edilmemiştir. Mûsikîye ait terimlerin kullanıldığı beyitlerde tenasüp başta olmak üzere tevriye, iham ve teşbih gibi edebî sanatlarla hayaller zenginleştirilmiştir. Eser üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda görülmüştür ki Ahmed Paşa, mûsikî makamları başta olmak üzere çalgı aletleri ve mûsikîye ait çeşitli kavramlardan şiirlerinde bolca malzeme kullanmış; böylece mûsikîye ait ilgi ve bilgisini yazdığı beyitlerle Divanı’na nakşetmiştir.

Anahtar Kelimeler

Klâsik Türk edebiyatı , klâsik Türk mûsikîsi , Ahmed Paşa , şiir-mûsikî ilişkisi , mûsikî terimleri.

Kaynakça

• Arel, H. S. (1993). Türk mûsikîsi nazariyatı dersleri. Onur Akdoğu (Haz.), Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Ayvazoğlu, B. (2002). Aşk estetiği. Ötüken Yayınları.
• Bilgiç, A. T. (2012). Tarih terimleri sözlüğü. Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
• Can, N. (2002). Türk musikisinde çeng. [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Canım, R. (2018). Divan edebiyatının kaynakları. Akıl-Fikir Yayınları.
• Çalka, M. S. (2008). Nev’î divanı’nda mûsikî terimleri. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 3/2 Spring, 179–193.
• Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca- Türkçe ansiklopedik lugat. Aydın Kitabevi Yayınları.
• Eflatun, (1989). Devlet. S. Eyüpoğlu, M. Ali Cimcoz (Haz.), Remzi Kitabevi.
• Erdemir, A. (1999). Anadolu sahası musikişinas divan şairleri. Tüsav.
• Gönül, M. (2019). Türk müziği solfej-makam-usûl-dikte alıştırmaları. Gece Kitaplığı.
• Harman, Ö. F. (1994). Dâvûd. TDV İslâm Ansiklopedisi, 02.10.2025 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/davud adresinden erişildi.
• Hatipoğlu, E. (2018). Muhayyer-sünbüle makamı. Rast Müzikoloji Dergisi, 6(2), 1874–1889.
• İbn Sinâ, (2014). Kitâbu’ş-Şifâ (er- Riyadiyat, Cevâmiu İlmi'I-Mûsika, c. I). Ekrem Demirli, Ömer Türker (Haz.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu.
• Karabey, L. (1986). Türk musikisinin dünü, bugünü ve yarını. Feyzi Halıcı (Haz.), Sevinç Matbaası.
• Karabey, T. (2010). Ahmed Paşa hayatı sanatı eserleri. Akçağ Yayınları.
• Karabulut, B. (2021). Müzik kültürü. Pegem Akademi.
• Karadeniz E. (1983). Türk mûsikîsinin nazariye ve esasları. İş Bankası Yayınları.
• Kaya, E. E. (2012). Türk ordu geleneğinde askeri müzik olgusu. İdil Dergisi. 1/3. 93-105.
• Köprülü, M. F. (1981). Türk edebiyatı tarihi. Ötüken Yayınları.
• Kutluğ, Y. F. (2000). Türk musikisinde makamlar. Yapı Kredi Yayınları.
• Levendoğlu Yılmaz, N. O. (2002). XIII. Yüzyıldan günümüze kadar varlığını sürdüren makamlar ve değişim çizgileri. [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Merçil, E. (2007). Selçuklular’da hükümdarlık alâmetleri. Türk Tarih Kurumu.
• Onay, A. T. (2013). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü. Berikan Kitabevi.
• Özalp, M. N. (2000). Türk mûsikîsi tarihi I-II. Millî Eğitim Bakanlığı.
• Özkan, İ. H. (1987). Türk mûsikîsi nazariyatı ve usûlleri. Ötüken Yayınları.
• Özkan, İ. H. (2007). Rast. İslam Ansiklopedisi (Cilt 34, s. 461-462). Türk Diyanet Vakfı.
• Öztuna, Y. (1969). Türk musikisi ansiklopedisi. Millî Eğitim Bakanlığı.
• Öztuna, Y. (2000). Türk mûsikîsi kavram ve terimleri ansiklopedisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Pala, İ. (2017). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
• Rado, Ş. (1969). Büyük Türk sözlüğü. Osmanlı Yayınları.
• Russel, B. (1971). Batı felsefesi tarihi. Muammer Sencer (Haz.), Bilgi Yayınevi.
• Sanal, H. (2002). Kös. İslam Ansiklopedisi, XXVI/ 270-272. Türkiye Diyanet Vakfı.
• Saraç, M. Y. (2012). Klâsik edebiyat bilgisine göre divan şiirindeki ahenk öğeleri. Journal of Turkish Language and Literature, 37(37), 105-136.
• Say, A. (1985). Müzik ansiklopedisi (C.II). Sanem Matbaası.
• Say, A. (2010). Müzik ansiklopedisi (C. I). Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
• Sefercioğlu, M. N. (1999). Divan şiirinde mûsikî ile ilgili unsurların kullanılışı. Osmanlı Ansiklopedisi, IX/ 649–668. Yeni Türkiye Yayınları.
• Şentürk, A. A. ve Kartal, A. (2005). Üniversiteler için eski Türk edebiyatı tarihi. Dergâh Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2014). Osmanlı şiiri antolojisi. (7. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2017). Osmanlı şiiri kılavuzu II. Osedam Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2019). Osmanlı şiiri kılavuzu III. Osedam Yayınları.
• Şentürk, A. A. (2020). Osmanlı şiiri kılavuzu IV. Osedam Yayınları.
• Talay, F. (1951). Mûsikî tarihi. Tan Matbaası.
• Tarlan, A. N. (1992). Ahmet Paşa divanı. Akçağ Yayınları.
• Türkçe sözlük, (2005). (10. bs.). Türk Dil Kurumu.
• Uludağ, S. (1996). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Marifet Yayınları.
• Yahya Kaçar, G. (2012). Klâsik Türk mûsikîsi güftelerinde Osmanlıca kelime ve terkîbler. Akademi Yayınları.
• Yahya Kaçar, G. (2017). Klasik Türk mûsikîsi ve klasik Türk edebiyatı arasındaki etkileşim. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 3(1), 117-137. https://doi.org/10.22252/ijca.330899
• Yekta, R. (1986). Türk mûsikîsi. Orhan Nasuhioğlu (Haz.), Pan Yayınları.