Franco Basaglia ve ruh sağlığı sosyolojisi

Öz

Bu makale, İtalyan psikiyatrist Franco Basaglia’nın ruh sağlığı alanındaki müdahalelerini sosyolojik bir çerçevede analiz etmektedir. Çalışma, “demokratik psikiyatri” yaklaşımı kapsamında geliştirilen eleştirileri sosyal kontrol, damgalanma ve etiketleme teorileriyle ilişkilendirerek ele almaktadır. Basaglia, psikiyatrik kurumları Erving Goffman’ın total kurum kavramıyla kesişen biçimde, toplumsal düzeni yeniden üreten kontrol mekanizmaları olarak değerlendirmiştir. Anti-psikiyatri akımından ayrıştığı temel nokta, psikiyatrinin tümüyle reddi yerine, kurumsal yapının dönüştürülmesi ve demokratikleşmesini hedeflemesidir. Trieste’de yürütülen reform süreci, Basaglia’nın kuramsal çerçevesinin somut uygulamasını ortaya koymaktadır. Bu süreçte psikiyatri hastanesinin nüfusu yaklaşık 1200 kişiden sıfıra indirilmiştir. Kurumsuzlaştırma politikası, hastaları pasif nesneler olarak konumlandıran tıbbi yaklaşıma karşı, onları toplumsal ilişkilerin aktif özneleri haline getirmeyi amaçlamıştır. Damgalanmanın çözülmesi ve etiketlerin askıya alınması, hastaların kamusal alana yeniden katılımını mümkün kılan temel dinamikler olarak öne çıkmıştır. Bu dönüşüm, 1978 yılında yürürlüğe giren Yasa 180 ile hukuki bir zemine kavuşmuş ve İtalya’da psikiyatri hastanelerinin kapatılmasını öngören radikal bir politika değişikliğini kurumsallaştırmıştır. Reformun sonuçları, hastaların istihdam oranlarında artış, suçla ilişkilendirilme düzeylerinde düşüş ve toplumsal katılım biçimlerinde belirgin bir iyileşme şeklinde gözlemlenmiştir. Trieste modeli, Dünya Sağlık Örgütü tarafından örnek uygulama olarak tanınmış ve uluslararası ruh sağlığı politikalarının yeniden düşünülmesinde referans noktası haline gelmiştir. Basaglia’nın mirası, ruh sağlığı sorunlarının bireysel patolojilerle sınırlı ele alınamayacağını, aksine toplumsal ilişkiler, kurumlar ve iktidar biçimleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• sosyoloji
• ruh sağlığı
• Franco Basaglia
• Trieste
• toplum

Franco Basaglia and the sociology of mental health

Öz

This article analyzes the interventions of the Italian psychiatrist Franco Basaglia in the field of mental health from a sociological perspective. The study examines the critiques developed within the framework of “democratic psychiatry” by relating them to theories of social control, stigma, and labeling. Basaglia conceptualized psychiatric institutions as mechanisms of control that reproduce social order, in ways that intersect with Erving Goffman’s notion of the total institution. His position diverged from the anti-psychiatry movement in that he did not seek the wholesale rejection of psychiatry; rather, he aimed at transforming and democratizing its institutional structure. The reform process implemented in Trieste constitutes the concrete application of Basaglia’s theoretical framework. During this process, the population of the psychiatric hospital was reduced from approximately 1,200 patients to zero. The policy of deinstitutionalization challenged medical approaches that positioned patients as passive objects, instead seeking to reconstitute them as active subjects within social relations. The dismantling of stigma and the suspension of labeling emerged as central dynamics enabling patients’ re-entry into public life. This transformation was given a legal foundation with the enactment of Law 180 in 1978, which institutionalized a radical policy shift by mandating the closure of psychiatric hospitals in Italy. The outcomes of the reform included increased employment rates among former patients, a decline in their association with crime, and marked improvements in forms of social participation. The Trieste model was recognized by the World Health Organization as an exemplary practice and became a reference point for the reconfiguration of international mental health policies. Basaglia’s legacy demonstrates that mental health issues cannot be reduced to individual pathology; rather, they must be analyzed in relation to social relations, institutional arrangements, and forms of power.

Anahtar Kelimeler

• mental health
• Franco Basaglia
• Trieste
• society
• sociology

Kaynakça

1. Balbuena Rivera, F. (2023). Debating asylum psychiatry: Did Szasz misrepresent the Basaglian psychiatric project? The International Journal of Social Psychiatry, 69(5), 1090-1099. https://doi.org/10.1177/00207640221143915
2. Basaglia, F. (1968). L’istituzione negata. G. Einaudi.
3. Basaglia, F. (1987). Psychiatry inside out: Selected writings of Franco Basaglia (N. Scheper-Hughes ve A. M. Lovell, Ed.). Columbia University Press.
4. Basaglia, F. (2010). La maggioranza deviante: L’ideologia del controllo sociale totale. Dalai Editore.
5. Basaglia, F. (2018). Conferenze brasiliane (F. Basaglia Ongaro ve M. G. Giannichedda, Eds.; 2nd ed.). Raffaello Cortina Editore.
6. Başer, D., Kırlıoğlu, M., ve Aktaş, A. M. (2013). Sosyal hizmet mesleğinin bir uygulama alanı olarak toplum temelli ruh sağlığı sistemi ve güncel değişimler. Toplum ve Sosyal Hizmet, 24(2), 187-202.
7. Becker, H. S. (2013). Hariciler (Outsiders): Bir sapkınlık sosyolojisi çalışması (B. Bakırlı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
8. Best, M. W., ve Bowie, C. R. (2022). Social exclusion in psychotic disorders: An interactional processing model. Schizophrenia Research, 244, 91-100. https://doi.org/10.1016/j.schres.2022.05.016

9. Bongiorno, V. (2013). Proposals for mental health in Italy at the end of the nineteenth century: Between utopia and anticipating the “Basaglia Law”. Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health, 9, 210-213. https://doi.org/10.2174/1745017920131029001
10. Carta, M. G., Angermeyer, M. C., ve Holzinger, A. (2020). Mental health care in Italy: Basaglia’s ashes in the wind of the crisis of the last decade. The International Journal of Social Psychiatry, 66(4), 321-330. https://doi.org/10.1177/0020764020908620
11. Cooper, D. (1967). Psychiatry and anti-psychiatry. Tavistock Publications.
12. D’Amico, G. (2017, Eylül 11). Franco Basaglia: Uno psichiatra a intonazione fenomenologica. Psicologia Fenomenologica. https://www.psicologiafenomenologica.it/franco-basaglia-psichiatria-fenomenologia/
13. de Girolamo, G., Barale, F., Politi, P., ve Fusar-Poli, P. (2008). Franco Basaglia, 1924–1980. American Journal of Psychiatry, 165(8), 968. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2008.07111761
14. Dell’Acqua, G. (2017). Non ho l’arma che uccide il leone: Franco Basaglia, la libertà e la psichiatria. Alphabeta. Foot, J. (2014). Franco Basaglia and the radical psychiatry movement in Italy, 1961–78. Critical and Radical Social Work, 2(2), 235-249. https://doi.org/10.1332/204986014X14002292074708
15. Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu. (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
16. Foucault, M. (2020). Deliliğin Tarihi. (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
17. Fusar-Poli, P., Bruno, D., Machado-De-Sousa, J. P., ve Crippa, J. (2011). Franco Basaglia (1924-1980): Three decades (1979-2009) as a bridge between the Italian and Brazilian mental health reform. The International Journal of Social Psychiatry, 57(1), 100-103.
18. Goffman, E. (2015). Tımarhaneler (E. Arıcan, Çev.). Heretik Yayıncılık.
19. Guareschi, C., ve Bizzari, V. (Eds.). (2025). Franco Basaglia’s revolution: From the blue horse to the actuality of his practice. Springer Nature.
20. Hacking, I. (1990). The Taming of Chance. Cambridge University Press.
21. Jones, T. (2015, Ağustos 19). The man who closed the asylums: Franco Basaglia and the revolution in mental health care by John Foot – review. The Guardian.
22. Laing, R. D. (2022). Bölünmüş Benlik. (çev. A. Akça). Alfa Yayınları.
23. Lemert, E. M. (1951). Social pathology: A systematic approach to the theory of sociopathic behavior. McGraw-Hill.
24. Link, B. G., ve Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27(1), 363-385.
25. Marshall, T. H., ve Bottomore, T. B. (2000). Yurttaşlık ve toplumsal sınıflar (A. Kaya, Çev.). Gündoğan Yayınları.
26. Morgan, C., Burns, T., Fitzpatrick, R., Pinfold, V., ve Priebe: (2007). Social exclusion and mental health: Conceptual and methodological review. The British Journal of Psychiatry, 191, 477-483.
27. Morzycka-Markowska, M., Drozdowicz, E., ve Nasierowski, T. (2015a). Deinstitutionalization in Italian psychiatry-The course and consequences Part I. Psychiatria Polska, 49(2), 391-401.
28. Morzycka-Markowska, M., Drozdowicz, E., ve Nasierowski, T. (2015b). Deinstitutionalization in Italian psychiatry The course and consequences Part II. Psychiatria Polska, 49(2), 403-412.
29. Papeschi, R. (1985). The denial of the institution: A critical review of Franco Basaglia’s writings. The British Journal of Psychiatry, 146, 247-254.
30. Pescosolido, B. A. (2013). The public stigma of mental illness: What do we think; what do we know; what can we prove? Journal of Health and Social Behavior, 54(1), 1-21.
31. Portacolone, E., Segal: P., Mezzina, R., Scheper-Hughes, N., ve Okin, R. L. (2015). A tale of two cities: The exploration of the Trieste public psychiatry model in San Francisco. Culture, Medicine and Psychiatry, 39(4), 680-697.
32. Ronchetti, C., Toffolutti, V., McKee, M., ve Stuckler, D. (2020). The quantification of the psychiatric revolution: A quasi-natural experiment of the suicide impact of the Basaglia Law. The European Journal of Public Health, 30(3), 492-496.
33. Scheper-Hughes, N., ve Lovell, A. M. (1986). Breaking the circuit of social control: Lessons in public psychiatry from Italy and Franco Basaglia. Social Science ve Medicine, 23(2), 159-178.
34. Schochow, M., Ernst, A., ve Steger, F. (2024). Franco Basaglia (1924–1980): The reformer of the Italian psychiatric system. The British Journal of Psychiatry, 225(4), 468.
35. Setaro, M. (2024). The Gorizia experiment. Manchester University Press.
36. Szasz, T. S. (1961). The myth of mental illness: Foundations of a theory of personal conduct. Harper ve Row. Şizofreni Dernekleri Federasyonu. (2016, Ocak 8). Mavi At’ın öyküsü: Bir şehir, bir hekim, bir devrim. https://sizofrenifederasyonu.org/722/mavi-atin-oykusu-bir-sehir-bir-hekim-bir-devrim/
37. Wang, J., Mann, F., Lloyd-Evans, B., Ma, R., ve Johnson: (2018). Associations between loneliness and perceived social support and outcomes of mental health problems: A systematic review. BMC Psychiatry, 18(1), 156.
38. Wright, E. R., Gronfein, W. P., ve Owens, T. J. (2000). Deinstitutionalization, social rejection, and the self-esteem of former mental patients. Journal of Health and Social Behavior, 41(1), 68-90.
39. Young, J. (1999). The Exclusive Society: Social Exclusion, Crime and Difference in Late Modernity. SAGE Publications.