Opponents of the Village Institutes: Who and Why Did They Oppose Village Institutes

Yıl 2026, Sayı: 31, 119 - 139, 19.01.2026

Özlem Seyhan

https://doi.org/10.33431/belgi.1676192

Öz

With the proclamation of the Republic, the goal of development of the country in all aspects was adopted, and various studies were carried out to achieve a modern, advanced and fully independent Turkey. The education campaign, which was seen as one of the most important ways to increase the country's level of welfare, became the main concern of the early republican period. The Anatolian people, who had to struggle with ignorance, diseases and economic difficulties for many years, were expected to live an economically prosperous life as modern and enlightened individuals who could use advanced techniques in agriculture and animal husbandry, closely follow the developments in the country and in the world, adopted Ataturk's principles and reforms. The initiatives that emerged as village and villager development projects brought with them various difficulties due to the lack of sufficient number of teachers in the country and the impossibility of forcing these teachers to stay in the village. As a matter of fact, Village Teacher Training Schools were opened in 1936. These schools, which formed a model together with the Instructor Courses, led to the emergence of the idea of Village Institutes, and as a result of various studies, the law on the establishment of Village Institutes was accepted on April 17, 1940. However, with Turkey's transition to a multi-party system, rising opposition discourses and accusations of communism led to the Village Institutes being targeted. Starting from 1946, some changes were made in the Village Institutes under Şemsettin Sirer's Ministry of National Education. First of all, while the hours of practice courses were reduced, culture courses were increased, activities other than theoretical courses were limited, and translations of world classics were removed from the institutes on the grounds that they were not suitable for the students' levels. In 1954, Village Institutes were transformed into teacher training schools. This study will examine who criticized the Village İnstitutes and on what grounds, within the conditions of the period. So much so that for many years, the mission and activities of the Village Institutes were put under the spotlight by different political and ideological circles, and those who advocated keeping the institutes open and those who advocated their closure literally fought a war of pens. As a matter of fact, it will be tried to explain what kind of dynamics are effective in the positive and negative approaches towards Village Institutes, which should be seen only as an educational institution. The press and media organs of the period and the opinion articles discussing the ideas of the intellectuals were the main guides of this study.

Anahtar Kelimeler

Village Institutes , education , teaching , communism , socialism , religion , nationalism , conservatism

KÖY ENSTİTÜLERİNİN MUHALİFLERİ: KİMLER, NEDEN KÖY ENSTİTÜLERİNE KARŞI ÇIKTILAR?

Öz

Cumhuriyetin ilanı ile birlikte ülkenin her yönden kalkınması hedefi benimsenmiş, çağdaş, ileri ve tam bağımsız bir Türkiye’ye erişmek için çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ülkenin refah seviyesini artırmanın en önemli yollarından biri olarak görülen eğitim seferberliği ise, erken cumhuriyet devrinin temel uğraşı haline gelmiştir. Uzun yıllar cehaletle, hastalıklarla ve ekonomik sıkıntılarla mücadele etmek zorunda kalan Anadolu halkının çağdaş ve aydın bireyler olarak tarımda ve hayvancılıkta ileri tekniği kullanabilen, yurt ve dünyadaki gelişmeleri yakından takip eden, Atatürk ilke ve inkılâplarını benimsemiş, ekonomik anlamda müreffeh bir yaşam sürmesi istenmiştir. Köyü ve köylüyü kalkındırma projesi olarak ortaya çıkan girişimler ülkede yeterli sayıda öğretmen bulunmaması ve bu öğretmenleri köyde kalmaya mecbur etmenin imkânsızlığı nedeniyle çeşitli zorlukları da beraberinde getirmiştir. Nitekim 1936 yılında Köy Öğretmen Okulları açılmıştır. Eğitmen Kurslarıyla birlikte bir model oluşturan bu okullar Köy Enstitüleri fikrinin doğmasına yol açmış ve çeşitli çalışmaların sonunda Köy Enstitülerinin kurulmasına dair kanun 17 Nisan 1940 tarihinde kabul edilmiştir. Ancak Türkiye’nin çok partili hayata geçişi ile yükselen muhalif söylemler ve komünistlik ithamları Köy Enstitülerinin hedef alınmasına yol açmıştır. 1946 yılından itibaren Şemsettin Sirer’in Milli Eğitim Bakanlığı ile Köy Enstitülerinde bazı değişiklikler yapılmıştır. İlk olarak uygulama derslerinin saatleri azaltılırken kültür dersleri artırılmış, teorik dersler dışındaki faaliyetler sınırlandırılmış, öğrencilerin seviyelerine uygun olmadığı gerekçesiyle dünya klasiklerinden yapılan çeviriler enstitülerden uzaklaştırılmıştır. 1954 yılında ise Köy Enstitüleri öğretmen okullarına dönüştürülmüştür. Bu çalışma ile kimlerin, hangi gerekçelerle Köy Enstitülerini eleştirdiği dönemin şartları içerisinde irdelenecektir. Öyle ki uzun yıllar Köy Enstitülerinin misyonu ve faaliyetleri farklı siyasi ve ideolojik çevrelerce mercek altına alınmış, enstitülerin açık kalmasını savunanlar ile kapatılmasını savunanlar adeta kalem savaşı vermiştir. Nitekim yalnızca bir eğitim kurumu olarak görülmesi gereken Köy Enstitülerine gösterilen olumlu ve olumsuz yaklaşımlarda ne gibi dinamiklerin etkili olduğu açıklanmaya çalışılacaktır. Dönemin basın yayın organları ve aydınların fikirlerini tartıştığı düşünce yazıları bu çalışmanın temel yönlendiricisi olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Köy Enstitüleri , eğitim , öğretim , komünizm , sosyalizm , din , milliyetçilik , muhafazakarlık

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi (BCA) -Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü. (BÖKM) 30-1-0-0/90-567-6/ 22.03.1954.
• Arslan, Lütfi(2022), Türk Siyasetinde Köy Enstitüleri, Ankara: Nobel Yayınevi.
• Ayverdi, Semiha (1976), Milli Kültür Meseleleri ve Maarif Davamız, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Başaran, Mehmet (2014), Özgürleşme Eylemi Köy Enstitüleri, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Can, Candaş (2017). Köy Enstitülerinden İmam Hatiplere Eğitimde Hegemonya Mücadelesi, İstanbul: Libra Yayıncılık.
• Cevizliler Erkan – Harun Aydın (2020), Cumhuriyet Dönemi Eğitim Seferberliği: Köy Enstitüleri, Erzurum: Ertual Akademi Yayıncılık.
• Dündar, Can (2008). Köy Enstitüleri, İstanbul: İmge Kitabevi.
• Eren, Nagihan (2024), Türk Siyasi Tarihinde Bir “Devlet” Mücadelesi, Ankara: Nobel Yayınlar.
• Eroğul, Cem (2013), Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, İstanbul: Yordam Kitap.
• Kılıç, Murat (2016). Allah, Vatan, Soy Milli Mukaddesat Türk Milliyetçiler Derneği (1951-1953), İletişim Yayınları.
• Kirby, Fay (1962), Türkiye’de Köy Enstitüleri, Ankara: Rüzgârlı Matbaa, 1962.
• Koç, Nurgün (2013), Türk Kültür Tarihi İçerisinde Köy Enstitüleri, İstanbul: İdeal Yayıncılık.
• Koç, Nurgün (2024). Cumhuriyetin Yüzüncü Yılında Köy Enstitüleri Çalışmaları, İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık. Korkmazcan, Nezihe Selcen (2021), İkinci Dünya Savaşı’nda Türk Diplomasisi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Öztürk, Emine (2012), Cumhuriyet Dönemi Aydın Kimliği, Sekülerleşme ve Köy Enstitüleri, İstanbul: Rağbet Yayıncılık.
• Şengör, A. M. Celal (2023), Hasan Âli Yücel ve Türk Aydınlanması, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Şimşek, Abdulazim (2021), Komünistin Eşkâli Türkiye’de Antikomünizm, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Türen, Ahmet (2018), Özgür Köy Enstitüleri Dosyası, İstanbul: Destek Yayınları.
• Uygun, Selçuk (2007) Tanıkların Dilinden Bir Dönem Öğretmen Okulları (İlköğretmen Okulları ve Köy Enstitüleri), Ankara: MEB Yayınları.
• Yücel, Hasan Âli (2019), Davam, (Ed. Ali Alkan İnal), İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• “Enstitücü Öğretmenlerin Türkçesi”, (1962), Milli Yol, S. 6, s. 10.
• “Enstitücülerin Son Marifeti”, (1962), Milli Yol, S. 4, s. 7.
• “Enstitülerde Okutulması Yasak Edilen Dergiler”, (1952), Orkun, S. 68, s. 24-25.
• “Güdümlü Eğitim”, (1962), Milli Yol, S. 20, s. 13.
• “Kör Gözlere, Sağır Kulaklara”,(1962), Toprak, S. 5, s. 8.
• “Köy Enstitüleri Ankara’daki Açık Oturum”, (1962), Milli Yol, S. 1, s. 12-15.
• “Köy Enstitüleri Faciası”, (1962), Serdengeçti, S. 33, s. 8.
• “Köy Enstitüleri Hakkında”, (1962), Milli Yol, S. 6, s. 5-6.
• “Köy Enstitüleri Kör Düğümü”, (1951), Orkun, S. 57, s. 1-2.
• “Köy Enstitüleri ve 17 Nisan Yortusu”, (1973), Devlet, S. 181, s. 5-8.
• “Köy Enstitülerinde Gizli Kızıl Faaliyet”, (6 Nisan 1949), Her Gün, s. 1.
• “Köyümüzde Milli Şuur”, (1951), Orkun, S. 65, s. 3-4.
• “Milliyetçi Enstitücüler”, (1962), Milli Yol, S. 2, s. 4.
• “Yine Köy Enstitüleri”, (1962), Milli Yol, S. 4, s. 6.
• Akansel, Mustafa Hakkı (1951), “Ana Sevgisi Gibi”, Orkun, S. 64, s. 5-6.
• Akmermer, İmdat (1962), “Türklük ve Müslümanlık”, Toprak, S. 2, s. 15.
• Aslan, Öznur Özden (2019), “Köy Enstitülerinin Toplum Kalkınmasındaki Rolü”, Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, C. 6, S. 1, s. 84-119.
• Atsız, Nihal (1947), “Hasan Ali Hesap Vermelidir”, Altınışık, C. 1, S. 5, s. 3-5.
• Aydın, Eşref (1974), “Köy Enstitülerinin Gerçek Yüzü”, Devlet, S. 233, s. 6-10.
• Aydoğdu, Adalet Görgülü (2016), “Köy Enstitülerinin Türk Eğitim Hayatına Katkısı Üzerine Bir Sözlü Tarih Çalışması”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 20, S. 2, s. 393-408.
• Baykurt, Tahir (1946), “Öğleyin”, Türk’e Doğru, S. 18, s. 14.
• Bilecik, Sümeyra (2016), “Eğitime Siyasi ve İdeolojik Yaklaşımlar Bağlamında Köy Enstitüleri ve İmam Hatip Okulları”, Mütefekkir, C. 3, S. 6, s. 329-347.
• Boybeyi Songül – Songül Sallan Gül (2008), “Cumhuriyet Aydınlanmasının Kısa Tarihi: Köy Enstitülerini Çevreleyen Tarihsel ve Toplumsal Koşullar ve Bugüne Çıkarsamalar”, Toplum ve Demokrasi, C. 2, S. 3, s. 67-92.
• Cebe, Dursun (1962), “Milli Şuurun Hâkimiyeti”, Milli Yol, S. 1, s. 13.
• Coşkuner K. Fedai -Zeki Efeoğlu-İsmail H. Acar vd. (1962), “İzmir’de Köy Enstitüleri İçin Yapılan Açık Oturumdaki Hadiseye Sebep Olan Bildirinin Metni”, Toprak, S. 4, s. 13.
• Coşkuner, Kemal Fedai (1962), “Enstitü Mezunu Bir Öğretmenin İfşaatı”, Serdengeçti, S.33, s. 9-10.
• Çalışır, Saffet (1946), “Köy Enstitülerinde Şiir Anlamı”, Türk’e Doğru, S. 13, s. 9-10.
• Çalışır, Saffet (1946), “Köy Enstitümüzden Yetişenler: Ali Dündar”, Türk’e Doğru, S. 17, s. 12.
• Darendelioğlu, İlhan (1959), “Köy Enstitüleri”, Toprak, S. 58, s. 4-21.
• Dinçer, Nahit (1972), “Köy Enstitüleri”, Töre, S. 11, s. 24-29.
• Doğnay (1946), “İbrahim Zeki Burdurlu”, Türk’e Doğru, S. 18, s. 13
• Elçi, Mehmet Nuri (2021), “Köy Enstitüleri ve Orkun Dergisinin Köy Enstitülerine Yaklaşımı”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 8, S. 4, s. 2039-2060.
• Ezer, Feyzullah (2020), “Köy Enstitülerinin Türk Eğitim tarihindeki Yeri ve Önemi”, Belgi Dergisi, C. 2, S. 19, s. 1786 – 1804.
• Fındıkoğlu, Z. Fahri (1967), “Türk Köy Sosyolojisi ve Bir Araştırma”, Türk Yurdu, C. 6, S. 334, s. 3-4.
• Gökalp, Ziya (1942), “Dehaya Doğru (Küçük Mecmuadan)”, Türk Yurdu, C. 26, S. 5-6, s. 180-183.
• Gülmez Nurettin – Arife Cibil Yıldırım (2021), “Hasan Âli Yücel - Kenan Öner Davasının Türk Basınına Yansıması”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2021, C. 8, S. 4, s. 1422-1455.
• Gürsel, Ali (2018), “Türk Eğitim Sisteminde Köy Enstitüleri”, Asia Minör Studies, C. 6, S. 11, s. 1-11.
• Hunutluoğlu (1952), “Köy Enstitülerinde Kooperatif”, Orkun, s. 66, s. 10.
• İslamtürk, Sabri Baki, (1951), “Vatandaş Ahlakı”, Orkun, S. 57, s. 2.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Bir Sistemi Temsil Eden Örnekler”, Orkun, S. 59, s. 9-10.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Hasanoğlan Köy Enstitüsü’nün Özelliği ve Yüksek Kısım”, Orkun, S. 60, s. 9-10.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kör Düğümü ve Tonguç Oyunu II”, Orkun, S. 47, s. 3-4.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kör Düğümü”, Orkun, S. 62, s. 9-12.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kör Düğümü”, Orkun, S. 61, s. 11-12.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kör Düğümü”, Orkun, S. 62, s. 12.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kördüğümü ve Tonguç Oyunu”, Orkun, S. 46, s. 3.
• Kadıoğlu, Süleyman (1951), “Köy Enstitüleri Kördüğümü”, Orkun, S. 64, s. 6.
• Kadıoğlu, Süleyman (1952), “Köy Enstitüleri Hakkında Umumi Olarak Düşünceler”, Orkun, S. 68, s. 8.
• Kadıoğlu, Süleyman (1952), “Köy Enstitüleri Kördüğümü”, Orkun, S. 66, s. 8-9.
• Karamanlıoğlu, Ali F. (1965), “İmam – Öğretmen Enstitüleri”, Türk Yurdu, C. 4, S. 315, s. 24-25.
• Karamanlıoğlu, Ali F. (1967), “İmam-Öğretmen Enstitüleri”, Önasya, S. 21, s. 7-8.
• Karataş, A. (1962), “Köy Enstitüleri Hakkında Bir Hatıra”, Orkun, S. 6, s. 16-18.
• Koç, Nurgün (2017), “Köy Enstitüleri Hakkında Sözlü Tarih Araştırması”, Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, C. 12, S. 23, s. 63-69.
• Koç, Nurgün (2020), “Türkiye’de “Köy Enstitüleri” Konusunda Yapılmış Lisansüstü Tezlerin Nicelik ve Nitelik Yönleriyle Değerlendirilmesi (2010’a Kadar)”, Tarihyazımı, C. 2, S. 1, s. 13-36.
• Koç, Nurgün (2021), “Türkiye’de “Köy Enstitüleri” Konusunda Yapılmış Lisansüstü Tezlerin Nicelik ve Nitelik Yönleriyle Değerlendirilmesi II (2010-2015)”, Tarihyazımı, C. 3, S. 2, s. 222-239.
• Okçuoğlu, A. (1962), “Köy Enstitüleri Gericiliği”, Milli Yol, S. 2, s. 7.
• Okçuoğlu, A. (1962), “Köy Enstitülerindeki Komünizm Propagandası Unutulmamalı”, Milli Yol, S. 1, s. 11
• Okçuoğlu, A. (1962), “Köy Enstitüsü Mezunları Hakkında”, Milli Yol, S. 4, s. 5.
• Okçuoğlu, A. (1962), “Vatansever Köy Enstitüsü Mezunlarına Açık Mektup”, Milli Yol, S. 14, s. 5.
• Okurer, Cahit (1974), “Niçin Köy Enstitülerine Karşıyım”, Ötüken, S. 130, s. 13-15.
• Orhun, Orhan Seyfi (1944), “Köy Enstitüleri”, Çınaraltı, S. 121, s. 1-3.
• Öztekin, Hülya (2018), “1944 Irkçılık Turancılık Davası ve Basındaki Tartışmaları”, Selçuk İletişim, C. 11, S. 1, s. 212-236.
• Sançar Nejdet (1962), “Köy Enstitüleri Mücadelesi Bir Türkçülük – Moskofculuk Çatışmasıdır”, Toprak, S. 6, s. 5.
• Sançar, Nejdet (1959), “Köy Enstitüleri Hakkında II”, Toprak, S. 61, s. 4.
• Sançar, Nejdet (1960), “Köy Enstitüleri III”, Toprak, S. 62, s. 7-8.
• Sançar, Nejdet (1974), “Köy Enstitüleri Meselesi”, Ötüken, S. 123, s. 13.
• Sarpkaya, Ruhi (2008), “Köy Enstitülerinden Sonra İmam – Hatip Liseleri”, Toplum ve Demokrasi, C. 2 S. 3, s. 1–28.
• Sayman, Kazım (1946), “Bir Hamle Yapıyoruz”, Türk’e Doğru, S. 18, s. 7.
• Suver Akkan - Ali Acundaş (1962), “Türk Gençliği Köy Enstitülerinin İhyasının Karşısında”, Milli Yol, S. 14, s. 1.
• Suver Akkan– Ali Acundaş, (1962), “Gençler Köy Enstitülerine Karşı”, Toprak, S. 5, s. 11.
• Tanır, Türksoy (1951), “Hasan Ali ve Tonguç Baba Geliyor”, Orkun, S. 60, s.
• Tevetoğlu, Fethi (1974), “Köy Enstitüleri Üzerine”, Ötüken, S. 123, s. 14.
• Timurtaş, Faruk K. (1962), “Komünizm Tehlikesi”, Toprak, S. 2, s. 3.
• Tunçalp, Enver (1962), “İnönü ve Laiklik”, Serdengeçti, S. 33, s. s. 5.
• Tural, Ayşegül (2016), “Türk Eğitim Tarihinde Alternatif Bir Model”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 2, s. 17-21.
• Turan, Osman (1959), “Köy Enstitüleri Hasreti ve Milli Şuuru Koruma Zarureti”, Türk Yurdu, C. 1, S. 277, s. 1-6.
• Turan, Osman (1962), “Köy Enstitüleri”, Toprak, S. 2, s. 4.
• Turgut, Mehmet (1958), “Köy Enstitüleri ve Maarifçilerimiz”, Türk Yurdu, C. 1, S. 278, s. 28-30.
• Turhan, Mümtaz (1974), “Köy Enstitüleri Masalı”, Ötüken, S. 130, s. 12.
• Ustaömeroğlu, Mustafa (1962), “Moskof Taktiği”, Toprak, S. 4, s. 18.
• Uygur, Ali “Anma Törenine Karşılık Tel’in Töreni Mi İsteniyor”, Türk Yurdu, Temmuz 1963, C.3, S. 300, s. 41-42.
• Vural, Mithat K. (2014), “II. Dünya Savaşı Sonrası Anti-Komünist Siyasal İklimin Köy Enstitüleri’nin Kapatılmasına Etkisi”, MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, S. 10, s. 166-184.
• Yılmaz, İbrahim (1946), “Köyüme Özlem”, Türk’e Doğru, S. 18, s. 14.
• Çınaraltı (1944)
• Devlet(1973-1974)
• Her Gün (1949)
• Milli Yol (1962)
• Orkun (1951-1952)
• Önasya (1967)
• Ötüken (1974)
• Resmi Gazete, (20 Nisan 1940, S. 13682)
• Serdengeçti (1962
• Toprak (1960-1962)
• Töre (1972)
• Türk Yurdu (1942-1967)
• Türk’e Doğru(1946)