ATATÜRK’ÜN ŞAHSİ MESELESİNDE HATAY

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 210 - 233, 31.12.2025

İsmail Görgen

https://doi.org/10.52735/bellek.1845174

Öz

Türkiye’nin en güneyinde, Ortadoğu ve Doğu Akdeniz’e çıkış kapısı olan Hatay, Mustafa Kemal Atatürk’ün askerlik hayatının ilk yıllarında başlayıp ömrünün sonuna kadar sürekli ilgilendiği önemli bir yerdir.
Birinci Dünya Savaşı sonlarında Suriye Cephesi’ne Yedinci Ordu Komutanı olarak atanan Mustafa Kemal Paşa, savaşın son mücadelesini burada verip düşmanı Anadolu sınırlarında durdurarak Türkiye’nin güney sınırlarını Antakya’nın güneyinden geçecek şekilde belirleyip tespit etmiştir.
Hatay’ın stratejik konumunun ve kırk asırlık Türk yurdunun milli politikadaki yerinin farkında olan Atatürk işgallere karşı burada yürütülen Milli Mücadeleye maddi, manevi yönden destek vermiştir. Anadolu’da yürütülen Milli Mücadele sürecinde doğuda Ermenilerle, batıda İngiliz desteğindeki Yunanlarla mücadele edilirken güney Anadolu’da Fransa ile yapılacak bir barışın önemini kavramıştır. Fransızların da talebiyle 1921 tarihli Türk-Fransız Antlaşması yapılmıştır. Bu Anlaşmaya göre Hatay bölgesi Türkiye sınırları dışında kalmıştır. Buranın kurtuluşunu Anadolu’da yürütülen Milli Mücadele’nin başarısına bağlayan Atatürk Hatay davasından vaz geçmemiştir.
Atatürk Misak-ı Milli’ye dahil olmasına rağmen henüz anavatana katılmamış olan Hatay’ın biran önce anavatana katılmasını görmek istiyordu. Fakat bunu yaparken uluslararası denge bozulmamalıydı.
1922’de Batı Anadolu tamamen Yunan işgalinden kurtulmuş ve Atatürk liderliğinde yürütülen Milli Mücadele Başarıya ulaşmıştır. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’ndan sonra Atatürk için halledilmesi gereken en önemli meselelerden biri de Hatay meselesiydi. Atatürk 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nden sonra Türkiye için halledilmesi gereken bir mesele kaldı o da Hatay meselesidir demiştir. Atatürk liderliğindeki Türkiye’nin ve Tayfur Sökmen öncülüğündeki Hatay Türk halkının çabalarıyla Hatay 1938’de Bağımsızlığına kavuşmuştur. Tayfur Sökmen de Hatay’ın ilk ve son Cumhurbaşkanı olmuştur.
Hatay’ın sahip olduğu değerlerin ve potansiyelin farkında olan Mustafa Kemal Atatürk bu meselenin çözümü için ömrünün sonuna kadar mücadelesine devam etmiştir. Bu çabalarıyla Hatay halkının işgal ve manda idaresinden kurtulmasını sağlayan Atatürk, Anavatan’a ilhakın da önünü açmıştır. Nihayetinde Hatay 1939’da Anavatana katılmış, böylece Atatürk’ün benim şahsi meselemdir dediği Hatay konusu başarıyla sonuçlanmıştır. Belki Hatay’ın 1939’da Anavatana katılımını görmeye ömrü yetmemiş fakat Hataylı her bir ferdin ve Türk milletinin gönlünde, sinesinde, vicdanında ve duasında yaşamaya devam etmiştir.
Atatürk’ün Şahsi Meselesinde Hatay başlıklı bu çalışmanın hazırlanmasında biyografilerden, arşiv kaynaklarından, anılardan, birinci el kaynaklarından ve telif eserlerden yararlanılmıştır. Bu çalışmada Mustafa Kemal Atatürk’ün önce Hatay Milli Mücadelesinin verilmesinde, daha sonra bağımsızlığını kazanmasında en son da Anavatana katılmasında nasıl bir strateji ve politika yürüttüğü tüm ayrıntılarıyla ele alınmıştır. Bu çalışma aynı zamanda Atatürk’ün gözünde olduğu kadar günümüzde de Hatay’ın ne kadar önem arz ettiğinin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

İskenderun Sancağı , Hatay , Atatürk , Bağımsızlık , İlhak

HATAY: ATATÜRK’S PERSONAL MATTER

Öz

Mustafa Kemal Atatürk, whose ontological framework was defined by an unwavering devotion to the homeland, the nation, and the flag, personally witnessed the terminal decline of the Ottoman Empire, the geopolitical stratagems of the Great Powers, and the existential necessity of modernization as a prerequisite for sovereign statehood. The onset of the First World War further underscored the transcendental value of national identity. Atatürk concluded toward the end of the conflict that establishing a defensive demarcation within regions inhabited by Turks was the only way to secure national liberation, and he initiated this strategic line from Hatay, the ancestral Turkish homeland.
Within this framework, the scope of the study titled "Hatay: Atatürk’s Personal Matter" encompasses his strategic policies concerning Hatay during the denouement of the First World War and the subsequent period following the Armistice of Mudros. The present study specifically examines the stance he adopted and the countermeasures he implemented in response to the occupation of İskenderun—one of Hatay’s most strategically vital urban centers—by the Allied Powers. A crucial phase of the National Struggle in Hatay entailed Mustafa Kemal Pasha's covert deployment of officers using pseudonyms to orchestrate grassroots resistance among the local population in the aftermath of the British and French occupations. The eventual French inclination to cease hostilities in Southern Anatolia in the face of this organized defiance serves as a testament to the efficacy of Atatürk's regional policies and the success of the resistance movements conducted against French forces. Ultimately, while the signing of the Ankara Accord between Türkiye and France terminated regional conflicts, this diplomatic instrument resulted in Hatay remaining outside the national boundaries. Mustafa Kemal Pasha strategically sought to exploit diplomatic schisms within the Allied bloc; by securing an agreement with the French in the south, he successfully redirected military assets to the Western Front to ensure the triumph of the struggle against Greek forces in Western Anatolia.
Notwithstanding these strategic developments, Mustafa Kemal Atatürk never abandoned the cause of Hatay. Maintaining the conviction that the liberation of Hatay was intrinsically linked to the ultimate triumph of the National Struggle in Anatolia, Atatürk redirected his diplomatic and political focus toward the Hatay question following the expulsion of Greek forces from Anatolia in 1922. As France, cognizant of the burgeoning threat of a systemic conflict in Europe, moved to grant sovereignty to Syria, Türkiye—under Atatürk’s leadership—simultaneously demanded independence for Hatay. When France displayed recalcitrance toward this demand, Türkiye escalated the dispute to the League of Nations. Ultimately, the League adjudicated in favor of Hatay's independence. Consequently, Hatay emerged as an independent state in 1938 under the presidency of Tayfur Sökmen and formally acceded to the Motherland in 1939.
This study employs the research methodology of historical science, utilizing an extensive array of primary and secondary materials, including biographies, archival records, memoirs, first-hand accounts, and scholarly monographs. The events and phenomena pertinent to the chronological scope of the study have been meticulously investigated across multiple sources and presented through a comparative analytical lens, adhering strictly to the principle of scientific objectivity.
In conclusion, this study utilizes rigorous scientific methodologies to elucidate the multifaceted efforts exerted by Mustafa Kemal Atatürk for Hatay, spanning from the years of the First World War to the eventual process of its integration into the Motherland. This study serves as a clear testament to Atatürk’s strategic foresight, firm resolve, and profound patriotism.
Fully cognizant of Hatay’s inherent values and potential, Mustafa Kemal Atatürk persisted in his struggle for the resolution of this issue until the end of his life. Through these tireless efforts, Atatürk facilitated the liberation of the people of Hatay from occupation and mandate administration, thereby paving the way for its eventual annexation to the Motherland. Although he did not live to witness the formal integration of Hatay in 1939, his legacy continues to endure in the hearts, minds, and prayers of every individual in Hatay and the Turkish nation.

Anahtar Kelimeler

Hatay , Atatürk , Sanjak of Alexandretta , National Struggle , Independence

Kaynakça

• ATASE. İSH-1. 110-9-1-10. 5-0-10. 3 Kasım 1918.
• ATASE. İSH-1. 110-9-1-10. 5-0-17. 6 Kasım 1918.
• Ada, Serhan, Türk-Fransız İlişkilerinde Hatay Sorunu (1918-1939), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2013.
• Akçora, Ergünöz, “Hatay’ın Anavatan’a İlhakının Türk Dış Politikasındaki Yeri”, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, (Haz.: Berna Türk Doğan), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2000, ss.327-355.
• Atatürk, Mustafa Kemal, Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1991.
• Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, (Haz.: Zeynep Korkmaz), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2005.