YURTDIŞINDAKİ OSMANLI ŞEHBENDERLİKLERİ VE OSMANLI TOPRAKLARINDAKİ KONSOLOSLUKLAR ÜZERİNE BİR BİBLİYOGRAFYA DENEMESİ (XVIII. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞLARINA KADAR)

Öz

Bu çalışma, uluslararası ilişkiler ve dış ticaret tarihinin en köklü kurumlarından biri olan konsolosluk müessesesinin Osmanlı tarihi açısından kaynaklık ettiği geniş literatürü bir araya getirmeye çalışan bibliyografik bir çalışmadır. Çalışmada, hem Osmanlı hariciye tarihindeki kurumsal dönüşüm ve yabancı konsoloslukların hukuki statüleri hem de Osmanlı Devleti’nin yabancı ülkelerde açtığı şehbenderlikler ve Osmanlı ticareti üzerine yapılmış akademik araştırmalar bir araya getirilmeye çalışılmıştır. Egemen bir devletin, diğer bir devletin rızasıyla ve karşılıklılık ilkesi çerçevesinde, o ülkenin belirli bir idari bölgesinde kendi kamu hukukunu yürütmekle yetkilendirdiği resmi daire demek olan konsolosluk, antik çağlardan beri süregelen bir kurumdur. İlk dönemlerde ikili ticaret ve dostluk antlaşmalarıyla sınırları çizilen ve adli yetkileri ön planda olan konsolosluklar, Yakın Çağ’da yapısal bir dönüşüm geçirerek tamamen idari ve kurumsal bir nitelik kazanmıştır. Osmanlı Devleti’nde ilk konsolosluklar ticari XV. yüzyıldan itibaren görülmektedir. 1454 yılında ilk kez Venedik tarafından "balyos" adlı bir görevlinin gönderilmesiyle açılan ilk konsolosluktan sonra Akdeniz ve Karadeniz'de önemli ticaret şehir ve limanlarını ele geçiren Osmanlı Devleti’nin ticaretle uğraşan Avrupalı devletlerle bir takım ahidnameler imzalayarak imtiyazlar vermesi sonucunda çok sayıda konsolosluk açılmıştır. Osmanlı Devleti bu ahidnamelerle bir yandan söz konusu devletlere bazı ticari imtiyazlar verirken, bir yandan da Osmanlı topraklarında ticaretle uğraşan yabancı tüccarın haklarını korumak üzere Osmanlı topraklarından konsolos bulundurma hak ve yetkisi de vermekteydi. Ancak Osmanlı Devleti, XIX. yüzyıla kadar yabancı ülkelerde konsolosluk açmamış, elçilikler bile geçici olarak gönderilmiştir. Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılın sonlarına kadar ad-hoc diplomasi de denilen tek taraflı ve geçici bir diplomasi yöntemi uygulayan Osmanlı Devleti’nin şehbenderlik adı verdiği konsoloslukları açması ancak XIX. yüzyılda olmuştur. Çalışmada gerek Osmanlı Devleti’nin yurt dışında açtığı şehbenderlikler, gerekse Osmanlı topraklarında görev yapan yabancı ülke konsolosluklarına dair çok sayıda akademik çalışma bulunmakta olup, mümkün olabildiğince bir araya getirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Şehbenderlik
• Osmanlı Devleti
• Konsolosluk
• Bibliyografya

A BIBLIOGRAPHIC ESSAY ON OTTOMAN CONSULATES AND CONSULATES IN OTTOMAN EMPIRE (FROM THE 18TH CENTURY TO THE EARLY 20TH CENTURY)

Öz

This study is a bibliographical work that aims to compile the extensive literature that the institution of the consulate -one of the most deeply rooted entities in the history of international relations and foreign trade- has provided for Ottoman history. The study brings together academic research on the institutional transformation within Ottoman diplomatic history, the legal status of foreign consulates, the şehbenderliks (consulates) established by the Ottoman Empire in foreign countries, and Ottoman trade. The consulate, defined as an official office authorized by a sovereign state, with the consent of another state and within the framework of the principle of reciprocity, to execute its own public law in a specific administrative region of that country, is an institution that has existed since antiquity. Initially delineated by bilateral trade and friendship treaties with an emphasis on judicial powers, consulates underwent a structural transformation in the Modern Age, acquiring a fully administrative and institutional character. In the Ottoman Empire, the first commercial consulates began to appear in the 15th century. Following the opening of the first consulate in 1454 with the dispatch of an official named "bailo" by Venice, numerous consulates were established as a result of the Ottoman Empire -which conquered major commercial cities and ports in the Mediterranean and Black Seas- signing various capitulations and granting privileges to European states engaged in trade. Through these ahidnames, while the Ottoman Empire granted certain commercial privileges to the states in question, it also bestowed the right and authority to maintain consulates on Ottoman territory to protect the rights of foreign merchants trading within its borders. However, the Ottoman Empire did not open consulates in foreign countries until the 19th century, and even embassies were dispatched only on a temporary basis. Practicing a one-sided and temporary method of diplomacy, also known as ad-hoc diplomacy, until the late 18th century, it was not until the 19th century that the Ottoman Empire established the consulates it termed şehbenderlik. This study has compiled, as comprehensively as possible, the vast number of academic works available on both the şehbenderliks opened by the Ottoman Empire abroad and the foreign consulates that operated within Ottoman territories.

Anahtar Kelimeler

• Şehbender
• Şehbenderlik
• Ottoman Empire
• Consulate
• Bibliography

Kaynakça

1. BOA, A.DVNS.ŞHB.d, No:1, mukaddime.
2. BOA, HR.SFR.04, 680/111.
3. BOA, HR.TH, 273/119
4. BOA, HR.TH, 273/119.
5. Aybay, Rona, Tarih ve Hukuk Açısından Konsolosluk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2009.
6. Çiftçi, Hilal, “Osmanlı Devleti’nin XVIII. Yüzyılda Diplomasi Alanında Geçirdiği Değişimin Diplomatik Dile Yansıması”, S. Nurdan-M. Özler (Haz.), XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildiriler Kitabı C. III içinde, 2022, ss. 681-693.
7. Erol, Yasemin Zahide, Osmanlı Devleti’nde Şehbenderlik ve Paris-Londra Örnekleri, (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi) Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2014.
8. Kuş, Ayşegül, “Yabancıların Gözüyle 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Trabzon’da Konsolosluklar”, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Yıl: 2014-2 Sayı: 26, ss.163-164.

9. Mumcu, Serap, Venedik Baylosu’nun Defterleri (1589-1684), Hilâl. Studi turchi e ottomani 4, Venedik 2014.
10. Oral, Özgür, Osmanlı-Venedik Ticari İlişkileri (1763-1794), (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
11. Salname-i Nezaret-i Umur-ı Hariciye (1302/1306/1318/1320).